อาการปวดแขนขาหลอนหลังการตัดอวัยวะ (Phantom Limb Pain) คือ อะไร

ยอดความเข้าใจผิดประการหนึ่งหลังการผ่าตัดตัดแต่งอวัยวะ คือเมื่อแขนหรือขาถูกตัดทิ้งออกไปแล้ว อาการเจ็บปวดก็ควรจะปลาสนาการหายไปด้วยเนื่องจากโครงสร้างที่เป็นต้นตอความปวดไม่มีอยู่แล้ว ทว่าในทางคลินิกกลับพบสัจธรรมที่โหดร้าย ผู้ป่วยจำนวนมากยังคงรับรู้ถึงความเจ็บปวดทรมานสาหัส ณ บริเวณแขนหรือขาข้างที่สูญเสียไปแล้ว โดยอธิบายลักษณะว่ามีอาการปวดแสบร้อน ปวดแปล๊บคล้ายไฟฟ้าช็อตแรงสูง หรือรู้สึกเจ็บปวดบีบรัดคล้ายนิ้วเท้ากำลังบิดงอเกร็งเป็นตะคริวตลอดเวลา

ภาวะแปรปรวนนี้เรียกว่า Phantom Limb Pain (PLP) หรืออาการปวดแขนขาหลอนหลังการตัดอวัยวะ ยอดแนวคิดทางการแพทย์ระงับปวดยืนยันแจ่มชัดว่า นี่คืออาการปวดที่มีรอยโรคอยู่จริงในระบบประสาท ไม่ใช่การคิดไปเอง และไม่ใช่โรคความผิดปกติทางจิตใจของผู้ป่วยอย่างเด็ดขาด ภาวะนี้จัดเป็นหนึ่งในโรคปวดประสาทเรื้อรัง (Chronic neuropathic pain) ที่พบบ่อย ซึ่งเข้าไปพังทลายวงจรการนอนหลับ บดบังโอกาสการใส่ขาเทียม และทำลายคุณภาพชีวิตองค์รวมของผู้ป่วยอย่างย่อยยับ

Q&A: สถิติอุบัติการณ์ ความแตกต่างจากอาการปวดตอขา

อาการปวดแขนขาหลอน PLP พบได้บ่อยแค่ไหนหลังผ่าตัด?

อาการนี้อุบัติขึ้นบ่อยกว่าที่คนทั่วไปคาดคิดอย่างมาก จากข้อมูลการวิเคราะห์อภิมาน (Systematic review and meta-analysis) ในกลุ่มผู้ป่วยที่ถูกผ่าตัดอวัยวะมากกว่า 12,000 ราย รายงานสถิติชี้ชัดว่า มีผู้ป่วยสูงถึงประมาณ 63% (หรือคิดเป็นสัดส่วนเฉลี่ย 2 ใน 3 คน) ที่ต้องเผชิญภาวะ Phantom Limb Pain ในช่วงใดช่วงหนึ่งหลังการผ่าตัด

โดยคนไข้บางรายจะระเบิดอาการปวดขึ้นทันทีภายในไม่กี่วันหลังสิ้นสุดการผ่าตัด ขณะที่บางรายรอยโรคจะหลับใหลซ่อนเร้นอยู่และตื่นตัวขึ้นมาหลังผ่าตัดผ่านไปแล้วหลายเดือนหรือหลายปี ซึ่งหากไม่ได้รับการจัดการระงับปวดอย่างตรงจุด อาการจะกลายเป็นความปวดเรื้อรังฝังลึกตลอดชีวิต

อาการปวดหลอน PLP แตกต่างจากอาการปวดตอขาอย่างไร?

หลังการตัดแต่งอวัยวะ คนไข้สามารถอุบัติอาการปวดขึ้นได้ 2 รูปแบบหลัก ซึ่งแพทย์ระงับปวดจำเป็นต้องแยกแยะโรคออกจากกันให้เด็ดขาดเนื่องจากมีกลไกโรคต่างกัน:

• Phantom Limb Pain (ปวดแขนขาหลอน): ผู้ป่วยจะรู้สึกปวดลึก ๆ ภายในพิกัดสรีระของแขนหรือขาข้างที่ถูกตัดทิ้งไปแล้ว เช่น รู้สึกปวดแสบที่ฝ่าเท้าหรือนิ้วเท้า ทั้ง ๆ ที่ไม่มีขาท่อนนั้นอยู่บนร่างกาย
• Residual Limb Pain หรือ Stump Pain (ปวดตอขา): คืออาการปวดที่เกิดขึ้นตรงเนื้อเยื่อตวดแขนหรือตอขาที่ยังเหลืออยู่จริง รอยโรคเกิดจากแผลผ่าตัดอักเสบ, กระดูกตอขาแหลมคม, แรงกดทับเสียดสีจากเบ้าขาเทียม หรือการฟอร์มตัวของก้อนประสาทอักเสบที่เรียกว่า Neuroma

ข้อควรระวังทางคลินิก: ผู้ป่วยจำนวนมากมักอุบัติภาวะทั้งสองชนิดควบคู่กันไป (Co-existence) นำไปสู่ความซับซ้อนในการวางแผนรักษา

ความแตกต่างระหว่าง Phantom Limb Pain และ Phantom Sensation

• Phantom Sensation: คือความรู้สึกทางประสาทสัมผัสว่า “แขนหรือขาข้างที่ตัดไปยังคงอยู่ครบถ้วน” เช่น คนไข้รู้สึกขยับนิ้วมือหลอนได้ รู้สึกว่าขายังเหยียดยาวอยู่บนเตียง หรือรับรู้อุณหภูมิร้อนเย็นในอวัยวะที่หายไปได้ ภาวะนี้ไม่จำเป็นต้องมีความเจ็บปวด
• Phantom Limb Pain: คือภาวะรับรู้ความรู้สึกหลอนนั้นเปลี่ยนสภาพกลายเป็น “ความเจ็บปวดทรมาน” ทั้งนี้ ผู้ป่วยที่มีภาวะ Phantom Sensation เด่นชัด จะมีเกณฑ์ความเสี่ยงทางสถิติสูงขึ้นในการเปลี่ยนรูปไปสู่ภาวะ Phantom Limb Pain ในอนาคต

พยาธิสรีรวิทยาเชิงลึก: ทำไมขาที่ไม่มีอยู่จริงยังส่งสัญญาณปวด?

ในศตวรรษก่อน วงการแพทย์เคยหลงทางเชื่อว่าอาการปวดนี้เกิดจากเส้นประสาทส่วนปลายตรงตอขาอักเสบเพียงอย่างเดียว ทว่าองค์ความรู้เวชศาสตร์ระงับปวดในปัจจุบันระบุแน่ชัดว่า PLP เกิดจากการแปรสภาพผิดรูปของโครงข่ายระบบประสาททั้งระบบ ตั้งแต่ระบบประสาทส่วนปลาย ไขสันหลัง จนถึงเปลือกสมองส่วนบน ควบคู่กัน 3 กลไกหลัก:

1. ปลายประสาทลัดวงจรและการเกิดก้อน Neuroma (Peripheral Mechanism)

หลังเส้นประสาทเส้นใหญ่ถูกตัดขาด กระบวนการซ่อมแซมตัวเองตามธรรมชาติของเซลล์ประสาทจะเกิดความผิดพลาด ปลายประสาทจะงอกตัวขดม้วนกันเป็นก้อนเนื้อประสาทที่เรียกว่า Neuroma ก้อนประสาทนี้จะไวเกินเหตุต่อแรงกล (Mechanosensitivity) และเริ่มสร้างสัญญาณไฟฟ้าลัดวงจรหลั่งกระแสประสาทปวดเองตลอดเวลาโดยไม่ต้องมีสิ่งเร้า (Spontaneous ectopic discharge) วิ่งตรงเข้าสู่ไขสันหลัง

2. ภาวะไขสันหลังไวเกินส่วนกลาง (Central Sensitization)

ผู้ป่วยส่วนใหญ่มักเผชิญภาวะความเจ็บปวดทรมานแสนสาหัสค้างอยู่ก่อนที่จะเข้าผ่าตัดตัดขา (เช่น แผลเบาหวานเน่าเนクロส, โรคหลอดเลือดอุดตันรุนแรงวิกฤต, หรืออุบัติเหตุบดขยี้) กระแสไฟฟ้าปวดที่ระเบิดวิ่งเข้ากระแทกรากไขสันหลังเป็นเวลานานก่อนผ่าตัด จะเข้าไปปรับเปลี่ยนโครงสร้างเซลล์ไขสันหลังให้แปรสภาพเกิดภาวะ Central Sensitization (เครื่องขยายสัญญาณปวดส่วนกลางเปิดวอลุ่มดังค้าง)

ส่งผลให้แม้ศัลยแพทย์จะตัดอวัยวะที่เป็นต้นตอทิ้งไปแล้ว แต่เซลล์ประสาทไขสันหลังที่แปรสภาพและไวเกินไปแล้ว ยังคงทำหน้าที่ส่งสัญญาณขยายความปวดวิ่งส่งขึ้นสู่สมองต่อไปอย่างต่อเนื่องร้อยเปอร์เซ็นต์

3. แผนที่สมองบิดเบี้ยว (Cortical Reorganization & Body Map)

สมองส่วนกลางมนุษย์มีแผนที่ควบคุมอวัยวะทุกส่วนของร่างกายฝังตัวอยู่ถาวร เรียกว่า Body Map หรือ Somatosensory Cortex เมื่อแขนหรือขาถูกตัดทิ้งไปกะทันหัน แผนที่โครงสร้างอวัยวะส่วนนั้นในสมองไม่ได้สลายตัวหายไปด้วย สมองจึงยังคงรับรู้ว่าขาทั้งข้างยังคงอยู่ ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อพื้นที่แผนที่สมองส่วนนั้นขาดสัญญาณประสาทปรกติวิ่งขึ้นมาป้อน (Deafferentation) พื้นที่สมองส่วนข้างเคียง (เช่น ใบหน้า หรือแขนส่วนบน) จะรุกคืบเข้ามางอกขยายอาณาเขตทดแทน พื้นที่สมองจึงเกิดภาวะบิดเบี้ยวแปรปรวน บิดเบือนสัญญาณสัมผัสปรกติจากส่วนอื่นให้สมองประมวลผลตีความออกมาเป็น “ความเจ็บปวดรุนแรงของขาหลอน”

เกณฑ์คัดเลือกความเสี่ยงสูง และเกณฑ์การประเมินองค์รวม

ปัจจัยเสี่ยงวิกฤตที่มีความเชื่อมโยงสูง

• ผู้ป่วยมีอาการปวดรุนแรงเรื้อรังแช่ค้างก่อนผ่าตัดตัดอวัยวะ (ปัจจัยที่สำคัญที่สุดในการทำนายโรค)
• ผู้ป่วยเกิดรอยโรคปวดตอขาเฉียบพลันรุนแรงหลังผ่าตัด หรือปรากฏภาวะ Phantom Sensation ชัดเจน
• ระดับของการตัดอวัยวะใกล้ลำตัว: ผู้ที่ถูกตัดขาในระดับเหนือเข่า (Above-knee amputation) จะมีความชุกของอาการปวดหลอนสูงกว่าผู้ที่ถูกตัดต่ำกว่าเข่า
• ผู้ป่วยเผชิญภาวะหลอดเลือดส่วนปลายแปรปรวน หรือเบาะขาเทียมกดเจ็บสร้างแผลเสียดสี
• โรคร่วมทางจิตสังคม: ภาวะความเครียดสะสม, วิตกกังวล, โรคซึมเศร้า หรือภาวะเครียดหลังเหตุการณ์รุนแรง (PTSD)

การวินิจฉัยและการวัดผลเชิงคุณภาพชีวิต (Quality of Life)

การวินิจฉัยยึดหลักการซักประวัติอาการแสดง ขอบเขตพื้นที่ปวด และความถี่เป็นหลัก โดยแพทย์ระงับปวดต้องส่งตรวจประเมินเพิ่มเติมเพื่อแยกแยะกลุ่มโรคแทรกซ้อน เช่น แผลกดทับตอขา, Neuroma อักเสบ, การติดเชื้อลึกในกระดูก หรือรากประสาทสันหลังถูกกดทับ

ยอดหลักการประเมินผล: การดูแลผู้ป่วยกลุ่มนี้ ห้ามยึดโยงวัดเกณฑ์ความสำเร็จจากตัวเลขคะแนนความปวด (Pain Score 0–10) แต่เพียงอย่างเดียวเด็ดขาด หากเป้าหมายสูงสุดคือคุณภาพชีวิตองค์รวม แม้คะแนนปวดของคนไข้จะไม่ลดลงเป็นศูนย์ แต่หากการรักษาผสมผสานสามารถช่วยให้ผู้ป่วยนอนหลับได้สนิททั้งคืน, สามารถสวมใส่ขาเทียมได้โดยไม่เจ็บปวด, ออกเดินระยะทางไกลได้เพิ่มขึ้น และกลับไปประกอบอาชีพทำงานได้ ย่อมถือเป็นความสำเร็จสูงสุดในการบำบัดรักษา

แผนการรักษาองค์รวมคู่วิถีผสมผสาน (Multimodal Treatment)

เนื่องจากพยาธิสรีรวิทยาของโรคแผ่ขยายแปรปรวนในหลายระดับชั้นระบบประสาท การใช้แนวทางรักษาเดี่ยวจึงมักล้มเหลว แพทย์ระงับปวดจึงต้องออกแบบโปรแกรม Multimodal Treatment ผสมผสานเครื่องมือร่วมกันอย่างเป็นระบบ:

1. ยาปรับกระแสไฟฟ้าประสาทส่วนปลายและยาลดเบรกสมอง

• Gabapentinoids: ยาจำเพาะหลัก ได้แก่ Mirogabalin, Pregabalin, และ Gabapentin เข้าไปบล็อกกระแสไฟฟ้าประสาทลัดวงจรที่ส่งมาจากก้อน Neuroma และรากไขสันหลัง บรรเทาอาการช็อตแปล๊บแสบร้อนได้ดี (ต้องตั้งขนาดอย่างระวังในผู้สูงอายุเพื่อป้องกันภาวะง่วงซึมเดินเซเวียนศีรษะ)
• ยากลุ่มปรับสารสื่อประสาทควบคุมปวด (Antidepressants): ยาตระกูล Duloxetine, Amitriptyline, และ Nortriptyline ทำหน้าที่เพิ่ม Serotonin/Norepinephrine เพื่อเข้าไปชะลอและซ่อมแซมระบบเบรกความปวดธรรมชาติของสมองส่วนบนยิงกระแสลงมายับยั้งไขสันหลัง ช่วยบรรเทาปวดและระงับอาการซึมเศร้านอนไม่หลับคู่วิถีได้ดีเยี่ยม
• Ketamine Therapy ในรายที่ดื้อรุนแรง: สำหรับผู้ป่วยกลุ่มรักษายากวิกฤตที่อาการปวดกำเริบรุนแรงเฉียบพลัน แพทย์จะพิจารณาบริหารยาคีตามีน (Ketamine) ผ่านระบบหยดยาทางหลอดเลือดดำภายใต้การเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด ยาจะเข้าจับล็อก NMDA Receptor เพื่อรีเซ็ตลดความไวเกินของภาวะ Central Sensitization บรรเทาความทรมานได้อย่างรวดเร็ว

2. เวชศาสตร์ฟื้นฟูโครงข่ายสมอง (Neuro-Rehabilitation)

• Mirror Therapy (การบำบัดด้วยกระจกเงา): เทคนิคแผลเล็กปลอดภัยสูง โดยการวางกระจกคั่นกลางระหว่างขาเพื่อสะท้อนภาพขาข้างปรกติที่ยังเหลืออยู่ ส่งสัญญาณลวงหลอกตาให้สมองตีความประมวลผลเสมือนว่าขาข้างที่ขาดไปกลับมาเคลื่อนไหวได้อย่างอิสระตามปรกติ ช่วยคลายปมแผนที่สมองที่บิดเบี้ยวได้ดีในคนไข้บางราย (ทว่าข้อมูลงานวิจัยยุคใหม่ระบุผลลัพธ์ยังมีความขัดแย้งเชิงประสิทธิผล แพทย์จึงต้องตั้งความคาดหวังร่วมกับคนไข้ตามความเหมาะสมเฉพาะบุคคล)
• Graded Motor Imagery (GMI) & Virtual Reality (VR): นวัตกรรมการฝึกสมองและการรับรู้เชิงสรีระเคลื่อนไหวสามลำดับขั้น (คัดแยกซ้ายขวา, จินตนาการขยับข้อหลอน, และ mirror therapy) ร่วมกับการใช้เทคโนโลยีแว่นภาพเสมือนจริง Virtual Reality (VR) บำบัด เพื่อสร้างภาพจำลองการขยับร่างกายสามมิติที่สมจริงกระตุ้นให้สมองปรับตัวคืนสมดุล หลักฐานงานวิจัยระดับสูงแบบ Network Meta-analysis ยืนยันว่าระบบ VR และโปรแกรม GMI ให้แนวโน้มประสิทธิผลลดปวดหลอนระยะยาวที่ดีเยี่ยมในผู้ป่วยปวดหลอนเรื้อรัง

3. นวัตกรรมหัตถการแผลเล็กระงับปวดขั้นสูง (Neuromodulation)

สำหรับผู้ป่วยกลุ่มรักษายากดื้อยาสาหัสขีดสุด แผนการรักษาจะขยับเข้าสู่เทคโนโลยีไฟฟ้ากระแสต่ำปรับสัญญาณวงจรประสาทส่วนกลางและส่วนปลายโดยไม่มีการทำลายเนื้อเยื่อ:

• DRG Stimulation (DRGS): การฝังเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าอ่อน ๆ ล็อกตรงปมประสาทรากหลังไขสันหลัง (Dorsal Root Ganglion) ปล้องที่คุมขาข้างที่ขาด ถือเป็นนวัตกรรมที่มีความจำเพาะและให้ประสิทธิผลระงับปวดแขนขาหลอนที่ยอดเยี่ยมที่สุด
• Spinal Cord Stimulation (SCS): การฝังเครื่องกระตุ้นไฟฟ้าเหนือเยื่อหุ้มไขสันหลังส่วนล่าง บล็อกสัญญาณปวดลัดวงจรมิให้ส่งผ่านขึ้นสู่สมอง คืนคุณภาพชีวิตที่ดีแก่คนไข้
• Peripheral Nerve Stimulation (PNS): การฝังสายกระตุ้นไฟฟ้าล็อกรอบเส้นประสาทส่วนปลายเส้นใหญ่เหนือตอขา เพื่อปรับสัญญาณกระแสไฟฟ้าจากก้อน Neuroma

สรีรวิทยาขาเทียมองค์รวม และยุทธศาสตร์การป้องกันเชิงรุก

บทบาทของขาเทียมต่อสมดุลแผนที่สมอง

ในอดีต ขาเทียมถูกมองเป็นเพียงอุปกรณ์ช่วยเดินเชิงกล แต่ปัจจุบันพบความเชื่อมโยงลึกซึ้งว่า การออกแบบและสวมใส่ขาเทียมที่เหมาะสมพอดีตั้งแตระยะแรก จะทำหน้าที่ส่งผ่านแรงกดสัมผัสสรีระ (Proprioceptive feedback) ป้อนกลับขึ้นสู่สมองอย่างสมดุล ช่วยให้สมองรับรู้พิกัดตำแหน่งร่างกายปรกติ แผนที่สมองจึงไม่บิดเบี้ยวและช่วยบรรเทาอาการปวดหลอน PLP ลงได้โดยอัตโนมัติ

ทว่าข้อควรระวัง: หากขาเทียมไม่พอดี, เบ้าหลวม หรือกดเจ็บตอขาจนเกิดอาการปวดตอขา (Residual Limb Pain) สัญญาณปวดตอขาจะวิ่งเข้าไปกระตุ้นซ้ำเติมให้พยาธิสภาพปวดหลอน Phantom ลุกลามปวดรุนแรงสาหัสยิ่งขึ้น การดูแลผู้ป่วยจึงต้องขับเคลื่อนผ่านทีมสหสาขาวิชาชีพ (Multidisciplinary team) ทั้งแพทย์ระงับปวด, แพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู, นักกายภาพบำบัด และนักกายอุปกรณ์ ร่วมกันปรับแต่งขาเทียมอย่างประณีต

ยุทธศาสตร์การป้องกันเชิงรุกตั้งแต่ก่อนลงมีดผ่าตัด

หัวใจสำคัญของเวชศาสตร์ระงับปวดยุคใหม่คือ “ห้ามรอนอนรอให้ผ่าตัดเสร็จแล้วปวดหลอนอุบัติขึ้นจึงค่อยตามรักษา” เนื่องจาก Central Sensitization ก่อตัวขึ้นตั้งแต่ช่วงปวดก่อนผ่าตัด ยุทธศาสตร์เชิงรุกที่ช่วยบล็อกโอกาสเกิด PLP ในอนาคต ได้แก่:

• ระดมฉีดยาและบริหารยาควบคุมระงับอาการปวดของผู้ป่วยให้สงบและดีที่สุดตั้งแต่ระยะก่อนเข้าห้องผ่าตัด
• การใช้เทคนิค Regional Anesthesia (การระงับความรู้สึกเฉพาะส่วน) ระหว่างลงมีดผ่าตัด โดยพิจารณาทำหัตถการฝังสายหยดยาชาเข้าช่องไขสันหลัง (Epidural Analgesia) หรือการทำ Peripheral Nerve Block (บล็อกยาชาเส้นประสาทส่วนปลายเส้นใหญ่) ค้างไว้ เพื่อสกัดกั้นขัดขวางกระแสไฟฟ้าปวดมหาศาลจากการผ่าตัดมิให้วิ่งเข้าไปช็อตกระแทกไขสันหลัง
• ผสมผสานใช้ยากลุ่ม Multimodal Analgesia ร่วมกับการดูแลสภาพจิตใจ ลดความตื่นตระหนกหวาดกลัวของผู้ป่วยก่อนผ่าตัด เพื่อป้องกันไม่ให้ระบบประสาทส่วนกลางแปรสภาพเกิด Pain Memory

ศัลยกรรมนวัตกรรมใหม่สกัดก้อนประสาทอักเสบ

ในปัจจุบัน สำหรับคนไข้ที่ต้องเข้ารับการผ่าตัดตัดอวัยวะ ศัลยแพทย์ระบบประสาทและศัลยแพทย์ออร์โธปิดิกส์ระดับสากลได้เริ่มนำเทคนิคศัลยกรรมขั้นสูงมาประยุกต์ใช้เพื่อป้องกันการเกิดก้อน Neuroma และระงับปวดหลอนตั้งแต่ต้นทาง:

• Targeted Muscle Reinnervation (TMR): ยอดเทคนิคศัลยกรรมโดยการนำเอาปลายเส้นประสาทเส้นใหญ่ที่ถูกตัดขาด ย้ายวิ่งไปเย็บต่อเชื่อมเข้ากับแขนงเส้นประสาทของมัดกล้ามเนื้อลายข้างเคียงที่ยังทำงานได้ปรกติ เพื่อเปิดช่องทางให้กระแสไฟฟ้าประสาทมี “ปลายทางส่งสัญญาณที่เหมาะสมตามธรรมชาติ” ไม่วิ่งรั่วไหลลัดวงจรและป้องกันการเกิดก้อน Neuroma อักเสบได้อย่างเด็ดขาด
• Regenerative Peripheral Nerve Interface (RPNI): เทคนิคการนำปลายเส้นประสาทส่วนปลายที่ถูกตัดขาด สอดฝังซ่อนซุกไว้ภายในชิ้นกล้ามเนื้อลายขนาดเล็กที่ตัดแยกออกมารองรับ ทำหน้าที่เป็นฉนวนชีวภาพโอบอุ้มปลายประสาท ป้องกันการฟอร์มตัวของ Neuroma และตัดโอกาสการเกิดโรคปวดประสาทเรื้อรังได้อย่างมีนัยสำคัญ

เอกสารอ้างอิง (References)

1. Kaur A, Guan Y. Phantom limb pain: A literature review. Chinese Journal of Traumatology. 2018;21(6):366-368. doi:10.1016/j.cjtee.2018.04.006.
2. Limakatso K, Bedwell GJ, Madden VJ, Parker R. The prevalence and risk factors for phantom limb pain in people with amputations: A systematic review and meta-analysis. PLoS ONE. 2020;15(10):e0240431. doi:10.1371/journal.pone.0240431.
3. Limakatso K, Ndhlovu F, Usenbo A, Rayamajhi S, Kloppers C, Parker R. The prevalence and risk factors for phantom limb pain: a cross-sectional survey. BMC Neurology. 2024;24:57. doi:10.1186/s12883-024-03547-w.
4. McGowan E, Day S. New evidence in the theories behind phantom limb pain: a systematic review of the literature, 2015-2020. Prosthetics and Orthotics International. 2021.
5. Guémann M, Olié E, Raquin L, Courtet P, Risch N. Effect of mirror therapy in the treatment of phantom limb pain in amputees: A systematic review of randomized placebo-controlled trials does not find any evidence of efficacy. European Journal of Pain. 2023;27(1):3-13. doi:10.1002/EJP.2045.
6. Chung SM, Wang JC, Lin CR, Liu SC, Wu PT, Kuan FC, et al. Beyond traditional therapies: a network meta-analysis on the treatment efficacy for chronic phantom limb pain. Regional Anesthesia & Pain Medicine. 2024. doi:10.1136/rapm-2023-105104.
7. Jenson AN, Branch B, Richard JM, Quaye A. Phantom Limb Pain Assessment Tools: A Literature Review Exploring Strengths and Limitations. Archives of Rehabilitation Research and Clinical Translation. 2025;7(2):100453. doi:10.1016/j.arrct.2025.100453.
8. Johan MP, Singjie LC, Arifin J, Usman MA, Sam ADP, Abidin MA, et al. Preventive Approach to Phantom Limb Pain in Lower Limb Ablation Surgery: A Systematic Review. Orthopedic Reviews. 2025;17. doi:10.52965/001c.144735.