ဖြတ်တောက်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အင်္ဂါတုအာရုံခံ နာကျင်မှု

ခန္ဓာကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ဖြတ်တောက်ခံရပြီးနောက် လူအများစုတွင် ဖြစ်လေ့ရှိသော ကြီးမားသည့် အထင်အမြင်လွဲမှားမှုတစ်ခုမှာ လက် သို့မဟုတ် ခြေထောက်ကို ဖြတ်ထုတ်လိုက်ပြီးပါက နာကျင်မှု၏အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ဖွဲ့စည်းပုံ မရှိတော့သဖြင့် နာကျင်မှုများလည်း ပျောက်ကွယ်သွားသင့်သည်ဟူသော ယူဆချက်ဖြစ်သည်[cite: 1]။ သို့ရာတွင် လက်တွေ့ကုသမှုနယ်ပယ်၌မူ လူနာအများအပြားသည် ဆုံးရှုံးသွားသော လက် သို့မဟုတ် ခြေထောက်တည်ရှိခဲ့သည့်နေရာတွင် ပြင်းထန်ဆိုးရွားသော နာကျင်မှုကို ဆက်လက်ခံစားနေရဆဲဖြစ်သည်ဟူသော ခါးသီးသည့်အမှန်တရားကို တွေ့ရှိရသည်[cite: 1]။ လူနာများသည် ပူလောင်နာကျင်ခြင်း၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပြင်းပြင်းဖြင့် ရှော့ခ်ဖြစ်သကဲ့သို့ စစ်ခနဲနာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခြေချောင်းများ အချိန်ပြည့် တောင့်တင်းလိမ်ကောက်နေသကဲ့သို့ ညှစ်၍နာကျင်ခြင်းစသည့် ဝေဒနာများကို ခံစားရကြောင်း ဖော်ပြကြသည်[cite: 1]။

ဤသို့သော ရောဂါလက္ခဏာကို Phantom Limb Pain (PLP) သို့မဟုတ် ဖြတ်တောက်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အင်္ဂါတုအာရုံခံ နာကျင်မှု ဟု ခေါ်ဆိုသည်[cite: 1]။ နာကျင်မှုဆိုင်ရာ ဆေးပညာ၏ ခေတ်မီသဘောတရားအရ ဤနာကျင်မှုသည် အာရုံကြောစနစ်အတွင်း အမှန်တကယ်ဖြစ်ပေါ်နေသော ရောဂါအခြေအနေကြောင့်ဖြစ်ပြီး လူနာ၏ စိတ်ထင်ယောင်ထင်မှားဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာမူမမှန်မှု လုံးဝမဟုတ်ကြောင်း အတိအလင်း အတည်ပြုထားသည်[cite: 1]။ ဤအခြေအနေသည် အဖြစ်များသော နာတာရှည်အာရုံကြော နာကျင်မှုဝေဒနာ (Chronic neuropathic pain) တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး[cite: 1] အိပ်စက်မှုစက်ဝန်းကို ပျက်စီးစေခြင်း၊ ခြေတုတပ်ဆင်နိုင်ခွင့်ကို အဟန့်အတားဖြစ်စေခြင်းနှင့် လူနာ၏ ဘဝအရည်အသွေးတစ်ခုလုံးကို ဆိုးရွားစွာ ပျက်စီးစေနိုင်သည်[cite: 1]။

မေး/ဖြေ- ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း စာရင်းအင်းများနှင့် ခြေငုတ်နာကျင်ခြင်းတို့၏ ကွဲပြားချက်များ

ခွဲစိတ်ပြီးနောက် Phantom Limb Pain (PLP) သည် မည်မျှအထိ အဖြစ်များသနည်း။

ဤလက္ခဏာသည် လူအများ ထင်မှတ်ထားသည်ထက် များစွာပိုမိုဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည်[cite: 1]။ အင်္ဂါဖြတ်တောက်ခံရသူ လူနာပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ကျော်ကို စနစ်တကျ ပြန်လည်သုံးသပ်ပြီး ဆန်းစစ်ထားသော အချက်အလက်များ (Systematic review and meta-analysis) အရ လူနာများ၏ ၆၃% ခန့် (ပျမ်းမျှ လူ ၃ ဦးလျှင် ၂ ဦးနှုန်း) သည် ခွဲစိတ်ပြီးနောက် ကာလတစ်ခုခုတွင် Phantom Limb Pain ဝေဒနာကို ရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့ရလေ့ရှိကြောင်း စာရင်းအင်းများက ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြနေသည်[cite: 1]။

အချို့သောလူနာများတွင် ခွဲစိတ်ပြီး ရက်အနည်းငယ်အတွင်း ရုတ်တရက် နာကျင်မှုပြင်းထန်လာတတ်ပြီး အချို့သောလူနာများတွင်မူ အဆိုပါရောဂါအခြေအနေသည် ငြိမ်သက်ပုန်းကွယ်နေပြီး လပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာပြီးမှသာ နိုးထဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်[cite: 1]။ အကယ်၍ ထိရောက်တိကျစွာ နာကျင်မှုသက်သာအောင် မကုသပါက တစ်သက်တာ နာတာရှည် နာကျင်မှုဝေဒနာအဖြစ် အမြစ်တွယ်သွားနိုင်သည်[cite: 1]။

Phantom Limb Pain (PLP) နှင့် ခြေငုတ်နာကျင်ခြင်း (Stump Pain) မည်သို့ကွာခြားသနည်း။

ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်း ဖြတ်တောက်ခံရပြီးနောက် လူနာများတွင် အဓိက နာကျင်မှုပုံစံ ၂ မျိုး ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး ၎င်းတို့၏ ရောဂါဖြစ်ပွားမှုယန္တရားများ မတူညီသောကြောင့် နာကျင်မှုဆိုင်ရာ ဆရာဝန်များအနေဖြင့် အတိအကျ ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်[cite: 1] –

• Phantom Limb Pain (အင်္ဂါတုအာရုံခံ နာကျင်မှု)- လူနာသည် ဖြတ်တောက်ဖယ်ရှားလိုက်သော လက် သို့မဟုတ် ခြေထောက်၏ မူလတည်နေရာဇုန်အတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ နာကျင်မှုကို ခံစားရခြင်းဖြစ်သည် (ဥပမာ- ခန္ဓာကိုယ်တွင် ထိုခြေထောက်အစိတ်အပိုင်း မရှိတော့သော်လည်း ခြေဖဝါး သို့မဟုတ် ခြေချောင်းများတွင် ပူလောင်နာကျင်နေသကဲ့သို့ ခံစားရခြင်း)[cite: 1]။
• Residual Limb Pain သို့မဟုတ် Stump Pain (ခြေငုတ်နာကျင်ခြင်း)- အမှန်တကယ် ကျန်ရှိနေသေးသော လက်ငုတ် သို့မဟုတ် ခြေငုတ်တစ်သျှူးများပေါ်တွင် ဖြစ်ပေါ်သည့် နာကျင်မှုဖြစ်သည်[cite: 1]။ ၎င်းသည် ခွဲစိတ်ဒဏ်ရာ ရောင်ရမ်းခြင်း၊ ခြေငုတ်အရိုးချွန်ထွက်နေခြင်း၊ ခြေတုစွပ်ခွက် (prosthetic socket) မှ ဖိမိပွတ်တိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် Neuroma ဟုခေါ်သော အာရုံကြောအဖုအကျိတ် ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ရသည်[cite: 1]။

လက်တွေ့ကုသမှုဆိုင်ရာ သတိပြုဖွယ်ရာ- လူနာအများအပြားတွင် ဤအခြေအနေ ၂ မျိုးစလုံး တစ်ပြိုင်နက်တည်း တွဲဖက်ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသောကြောင့် (Co-existence) ကုသမှုစီမံချက် ရေးဆွဲရာတွင် ပိုမိုရှုပ်ထွေးစေသည်[cite: 1]။

Phantom Limb Pain နှင့် Phantom Sensation တို့၏ ကွာခြားချက်

• Phantom Sensation- “ဖြတ်ထုတ်လိုက်သော လက် သို့မဟုတ် ခြေထောက်သည် မူလအတိုင်း ပြည့်စုံစွာ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်” ဟူသော အာရုံခံစားမှုဆိုင်ရာ အသိဖြစ်သည်[cite: 1]။ ဥပမာ- လူနာသည် မရှိတော့သော လက်ချောင်းများကို လှုပ်ရှားနိုင်သည်ဟု ခံစားရခြင်း၊ ခြေထောက်သည် ကုတင်ပေါ်တွင် ဆန့်တန်းလျက်ရှိနေဆဲဟု ခံစားရခြင်း သို့မဟုတ် ဆုံးရှုံးသွားသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတွင် အပူအအေး အပူချိန်ကို အာရုံခံသိရှိနိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်[cite: 1]။ ဤအခြေအနေတွင် နာကျင်မှု မပါဝင်ဘဲလည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်[cite: 1]။
• Phantom Limb Pain- အဆိုပါ ထင်ယောင်ထင်မှား အာရုံခံစားမှုသည် “ဆင်းရဲဒုက္ခပေးသော ပြင်းထန်သည့် နာကျင်မှု” အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်သည်[cite: 1]။ ထို့ပြင် Phantom Sensation ထင်ရှားစွာ ခံစားနေရသော လူနာများသည် အနာဂတ်တွင် Phantom Limb Pain အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည့် စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ အန္တရာယ်ပိုမိုမြင့်မားသည်[cite: 1]။

အသေးစိတ် ရောဂါဇီဝကမ္မဗေဒ- အမှန်တကယ် မရှိတော့သော ခြေထောက်မှ အဘယ်ကြောင့် နာကျင်မှုအချက်ပြလှိုင်းများ ပေးပို့နေရသနည်း။

လွန်ခဲ့သောရာစုနှစ်က ဆေးပညာလောကတွင် ဤနာကျင်မှုသည် ခြေငုတ်ရှိ အစွန်အဖျားအာရုံကြောများ ရောင်ရမ်းခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု လွဲမှားစွာ ယူဆခဲ့ကြသည်[cite: 1]။ သို့ရာတွင် ယနေ့ခေတ် နာကျင်မှုဆိုင်ရာ ဆေးပညာအသိပညာများအရ PLP သည် အစွန်အဖျားအာရုံကြောစနစ်၊ အာရုံကြောမကြီး (ဆူးပင်မ) မှသည် ဦးနှောက်အခွံမျက်နှာပြင် (Cerebral Cortex) အထိ အာရုံကြောကွန်ရက်စနစ်တစ်ခုလုံး၏ ပုံစံလွဲမှားပြောင်းလဲမှုကြောင့် အောက်ပါ အဓိကယန္တရား ၃ ခု ပေါင်းစပ်ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုထားသည်[cite: 1] –

၁။ အာရုံကြောအဆုံးများ လျှပ်စစ်ဝါယာရှော့ခ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် Neuroma အဖုအကျိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (Peripheral Mechanism)

အာရုံကြောမကြီး ဖြတ်တောက်ခံရပြီးနောက် အာရုံကြောဆဲလ်များ၏ သဘာဝအလျောက် ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ် ချို့ယွင်းမှုဖြစ်ပေါ်ပြီး အာရုံကြောအဆုံးပိုင်းများသည် လိမ်ယှက်စုစည်းသွားကာ Neuroma ဟုခေါ်သော အာရုံကြောအဖုအကျိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်[cite: 1]။ ဤအာရုံကြောအဖုအကျိတ်သည် စက်မှုစွမ်းအင်ဖိအားများအပေါ် အလွန်အမင်း တုံ့ပြန်လွယ်လာပြီး (Mechanosensitivity) မည်သည့်လှုံ့ဆော်မှုမျှမရှိဘဲ မိမိအလိုအလျောက် ပုံမှန်မဟုတ်သော နာကျင်မှုလျှပ်စစ်လှိုင်းများကို အဆက်မပြတ် စတင်ထုတ်လွှတ်ကာ (Spontaneous ectopic discharge) အာရုံကြောမကြီးဆီသို့ တိုက်ရိုက် ဦးတည်စီးဆင်းသွားစေသည်[cite: 1]။

၂။ ဗဟိုဆူးပင်မအာရုံကြောစနစ် အလွန်အမင်း တုံ့ပြန်လွယ်မှု အခြေအနေ (Central Sensitization)

လူနာအများစုသည် ခြေထောက်ဖြတ်တောက်ခွဲစိတ်မှုမခံယူမီ ကာလရှည်ကြာစွာ ပြင်းထန်ဆိုးရွားသော နာကျင်မှုဝေဒနာကို ကြိုတင်ခံစားခဲ့ရလေ့ရှိသည် (ဥပမာ- ဆီးချိုကြောင့် ခြေထောက်တစ်သျှူးများ ပုပ်ရိပျက်စီးခြင်း၊ သွေးကြောပိတ်ဆို့မှု ပြင်းထန်ဆိုးရွားခြင်း သို့မဟုတ် ယာဉ်တိုက်မှုဒဏ်ရာများ)[cite: 1]။ ခွဲစိတ်မှုမပြုမီ အချိန်ကြာမြင့်စွာ အာရုံကြောမကြီးအမြစ်တွင်းသို့ အဆက်မပြတ် ဝင်ရောက်ရိုက်ခတ်နေသော နာကျင်မှုလျှပ်စစ်လှိုင်းများသည် ဆူးပင်မဆဲလ်များ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြောင်းလဲစေပြီး Central Sensitization အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားစေသည် (ဗဟိုနာကျင်မှု အသံချဲ့စက်သည် အသံအကျယ်ဆုံးအနေအထားဖြင့် ပွင့်လျက် အမြဲကျန်ရှိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်)[cite: 1]။

ရလဒ်အနေဖြင့် ခွဲစိတ်ဆရာဝန်သည် နာကျင်မှု၏အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို ဖြတ်ထုတ်လိုက်သော်လည်း ပုံစံပြောင်းလဲကာ အလွန်အမင်းတုံ့ပြန်လွယ်နေသော ဆူးပင်မအာရုံကြောဆဲလ်များသည် နာကျင်မှုအချက်ပြလှိုင်းများကို ချဲ့ထွင်၍ ဦးနှောက်ဆီသို့ တောက်လျှောက် ရာနှုန်းပြည့် ဆက်လက်ပေးပို့နေဆဲဖြစ်သည်[cite: 1]။

၃။ ဦးနှောက်ခန္ဓာကိုယ်မြေပုံ ပုံပျက်ယွင်းသွားခြင်း (Cortical Reorganization & Body Map)

လူသားတို့၏ ဗဟိုဦးနှောက်တွင် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းအားလုံးကို ထိန်းချုပ်သည့် အမြဲတမ်းမြေပုံတစ်ခု တည်ရှိနေပြီး ၎င်းကို Body Map သို့မဟုတ် Somatosensory Cortex ဟု ခေါ်သည်[cite: 1]။ လက် သို့မဟုတ် ခြေထောက်ကို ရုတ်တရက် ဖြတ်တောက်လိုက်သည့်အခါ ဦးနှောက်အတွင်းရှိ အဆိုပါအင်္ဂါဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာမြေပုံသည် အလိုအလျောက် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်းမရှိပေ[cite: 1]။ ထို့ကြောင့် ဦးနှောက်သည် ခြေထောက်တစ်ခုလုံး ရှိနေဆဲဖြစ်သည်ဟု ဆက်လက်မှတ်ယူနေသည်[cite: 1]။ ထို့ထက်ပို၍ အဆိုပါ ဦးနှောက်မြေပုံဧရိယာသည် ပုံမှန်အာရုံကြောအချက်ပြလှိုင်းများ ဝင်ရောက်မှု ပြတ်တောက်သွားသောအခါ (Deafferentation) မျက်နှာ သို့မဟုတ် လက်မောင်းအထက်ပိုင်းကဲ့သို့သော အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ဦးနှောက်ဧရိယာများသည် နေရာလွတ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်တိုးချဲ့နေရာယူလာကြသည်[cite: 1]။ ဤသို့ဖြင့် ဦးနှောက်ဧရိယာတွင် ပုံပျက်ယွင်းရှုပ်ထွေးမှုများ ဖြစ်ပေါ်ကာ အခြားအစိတ်အပိုင်းများမှ ပုံမှန်အထိအတွေ့ အာရုံခံလှိုင်းများကိုပင် “အင်္ဂါတု၏ ပြင်းထန်ဆိုးရွားသော နာကျင်မှု” အဖြစ် ဦးနှောက်က လွဲမှားစွာ အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဆို စီမံတွက်ချက်လိုက်ခြင်းဖြစ်သည်[cite: 1]။

အန္တရာယ်ကြီးမားသောအုပ်စု စစ်ဆေးမှုနှင့် ဘက်စုံစစ်ဆေးအကဲဖြတ်မှု စံနှုန်းများ

ဆက်စပ်မှုမြင့်မားသော အဓိကအန္တရာယ်အချက်များ

• လူနာသည် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းမဖြတ်မီ ပြင်းထန်သော နာတာရှည်နာကျင်မှုကို ကြာရှည်စွာ ခံစားခဲ့ရခြင်း (ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေကို ခန့်မှန်းရာတွင် အရေးကြီးဆုံးအချက်ဖြစ်သည်)[cite: 1]။
• ခွဲစိတ်ပြီးနောက် ချက်ချင်းပင် ခြေငုတ်တွင် ရုတ်တရက် ပြင်းထန်စွာ နာကျင်လာခြင်း သို့မဟုတ် Phantom Sensation ကို သိသာထင်ရှားစွာ ခံစားရခြင်း[cite: 1]။
• ခန္ဓာကိုယ်ပင်မနှင့် နီးကပ်စွာ ဖြတ်တောက်ခံရမှုအဆင့်- ဒူးအထက်ဖြတ်တောက်ခံရသူများသည် (Above-knee amputation) ဒူးအောက်ဖြတ်တောက်ခံရသူများထက် အင်္ဂါတုအာရုံခံ နာကျင်မှုဖြစ်ပွားနှုန်း ပိုမိုမြင့်မားသည်[cite: 1]။
• လူနာတွင် အစွန်အဖျားသွေးကြောဆိုင်ရာ ပြဿနာများရှိနေခြင်း သို့မဟုတ် ခြေတုစွပ်ခွက်ဖိမိ၍ ပွတ်တိုက်ဒဏ်ရာများ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း[cite: 1]။
• စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ တွဲဖက်ရောဂါများ- စိတ်ဖိစီးမှုစုပုံနေခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်လွန်ကဲခြင်း၊ စိတ်ကျရောဂါ သို့မဟုတ် စိတ်ဒဏ်ရာလွန်စိတ်ဖိစီးမှုရောဂါ (PTSD)[cite: 1]။

ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် ဘဝအရည်အသွေး (Quality of Life) အပေါ် တိုင်းတာအကဲဖြတ်ခြင်း

ရောဂါရှာဖွေရာတွင် ရောဂါလက္ခဏာရာဇဝင်၊ နာကျင်သည့်နေရာအတိုင်းအတာနှင့် နာကျင်သည့်အကြိမ်အရေအတွက်တို့ကို အဓိကအခြေခံ၍ ရယူသည်[cite: 1]။ နာကျင်မှုဆိုင်ရာ ဆရာဝန်သည် ခြေငုတ်ဖိမိသောအနာ၊ Neuroma ရောင်ရမ်းခြင်း၊ အရိုးတွင်း နက်ရှိုင်းစွာ ပိုးဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် ကျောရိုးမကြီးအာရုံကြောအမြစ်များ ဖိမိခြင်းစသည့် နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများကို ခွဲခြားသိရှိနိုင်ရန် ထပ်ဆောင်းစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ရမည်ဖြစ်သည်[cite: 1]။

ကုသမှုအကဲဖြတ်ခြင်းဆိုင်ရာ အဓိကမူဘောင်- ဤလူနာအုပ်စုကို ပြုစုစောင့်ရှောက်ရာတွင် နာကျင်မှုအမှတ်ရလဒ် (Pain Score 0–10) အဆင့်ပြောင်းလဲမှုကိုသာ တစ်ခုတည်းသော အောင်မြင်မှုစံနှုန်းအဖြစ် မသတ်မှတ်ရပါ[cite: 1]။ အမြင့်ဆုံးပန်းတိုင်မှာ လူနာ၏ အလုံးစုံဘဝအရည်အသွေး တိုးတက်စေရေးဖြစ်သည်[cite: 1]။ လူနာ၏ နာကျင်မှုရမှတ်သည် သုညသို့ လုံးဝကျဆင်းမသွားစေကာမူ ပေါင်းစပ်ကုသမှုနည်းလမ်းများမှတစ်ဆင့် လူနာအား ညအချိန်တွင် ကောင်းစွာအိပ်ပျော်စေနိုင်ခြင်း၊ နာကျင်မှုမရှိဘဲ ခြေတုကို တပ်ဆင်အသုံးပြုနိုင်ခြင်း၊ ခရီးဝေးလမ်းလျှောက်နိုင်ခြင်းနှင့် ပုံမှန်အလုပ်အကိုင်လုပ်ငန်းခွင်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်နိုင်ခြင်း စသည့်ရလဒ်များကို ရရှိစေပါက ကုသမှု၏ အမြင့်ဆုံးအောင်မြင်မှုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ပါသည်[cite: 1]။

ဘက်စုံနည်းလမ်းပေါင်းစပ် ကုသမှုစီမံချက် (Multimodal Treatment)

ရောဂါ၏ ရောဂါဇီဝကမ္မဗေဒသည် အာရုံကြောစနစ်၏ အဆင့်ဆင့်သော အလွှာများစွာတွင် ပျံ့နှံ့ရှုပ်ထွေးနေသောကြောင့် ကုသမှုနည်းလမ်းတစ်ခုတည်းကိုသာ သုံးစွဲပါက မကြာခဏ ကျရှုံးတတ်သည်[cite: 1]။ ထို့ကြောင့် နာကျင်မှုဆိုင်ရာ အထူးကုဆရာဝန်များသည် ကုသမှုဆိုင်ရာကိရိယာများနှင့် နည်းစနစ်များကို စနစ်တကျပေါင်းစပ်ထားသော Multimodal Treatment ပရိုဂရမ်ကို ရေးဆွဲဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်သည်[cite: 1] –

၁။ အစွန်အဖျားအာရုံကြော လျှပ်စစ်စီးဆင်းမှုထိန်းညှိဆေးများနှင့် ဦးနှောက်ထိန်းချုပ်မှုစနစ် မြှင့်တင်ဆေးများ

• Gabapentinoids- အဓိကဆေးဝါးများမှာ Mirogabalin, Pregabalin နှင့် Gabapentin တို့ဖြစ်ကြပြီး Neuroma အဖုနှင့် ဆူးပင်မအာရုံကြောအမြစ်များမှ ပေးပို့သော လျှပ်စစ်ဝါယာရှော့ခ်ဖြစ်မှုများကို ပိတ်ပင်တားဆီးပေးကာ စစ်ခနဲဖြစ်ခြင်းနှင့် ပူလောင်နာကျင်ခြင်းတို့ကို ကောင်းစွာသက်သာစေသည် (သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် အိပ်ငိုက်ခြင်း၊ မူးဝေခြင်းနှင့် ဟန်ချက်ပျက်ခြင်းတို့ မဖြစ်စေရန် ဆေးပမာဏကို အထူးဂရုပြုညှိနှိုင်းရမည်)[cite: 1]။
• နာကျင်မှုထိန်းချုပ်သည့် အာရုံကြောဓာတုပစ္စည်းညှိဆေးများ (Antidepressants)- Duloxetine, Amitriptyline နှင့် Nortriptyline အုပ်စုဝင် ဆေးဝါးများသည် Serotonin/Norepinephrine ပမာဏကို တိုးမြှင့်ပေးပြီး အထက်ပိုင်းဦးနှောက်မှ ဆူးပင်မဆီသို့ နာကျင်မှုတားဆီးပေးသော သဘာဝစနစ်ကို ပြန်လည်ပြုပြင်အားဖြည့်ပေးခြင်းဖြင့် နာကျင်မှုကို သက်သာစေကာ တစ်ဆက်တည်းတွင် စိတ်ကျခြင်းနှင့် အိပ်မပျော်ခြင်းတို့ကိုပါ ထိရောက်စွာ ဖြေရှင်းပေးသည်[cite: 1]။
• ဆေးယဉ်ပါးသော ပြင်းထန်လူနာများအတွက် Ketamine Therapy- သမားရိုးကျဆေးများဖြင့် မသက်သာဘဲ ပြင်းထန်စွာ နာကျင်မှု ရုတ်တရက်ထကြွလာသော အထူးကုသရခက်ခဲသည့် လူနာများအတွက် ဆရာဝန်များသည် အနီးကပ်စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုမှုအောက်တွင် ကီတမင်း (Ketamine) ကို သွေးပြန်ကြောမှတစ်ဆင့် စက်ဖြင့် အစက်ချသွင်းခြင်းကို စဉ်းစားဆောင်ရွက်သည်[cite: 1]။ ဤဆေးသည် NMDA Receptor ကို ပိတ်ဆို့တားဆီးပေးခြင်းဖြင့် Central Sensitization ကြောင့် အလွန်အမင်းတုံ့ပြန်လွယ်နေမှုကို ပြန်လည်ထိန်းညှိ (reset) ပေးကာ နာကျင်မှုဒုက္ခကို လျင်မြန်စွာ သက်သာစေသည်[cite: 1]။

၂။ ဦးနှောက်ကွန်ရက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကုထုံး (Neuro-Rehabilitation)

• Mirror Therapy (မှန်ဖြင့် ကုသခြင်းနည်းပညာ)- ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးနည်းပါးပြီး ဘေးကင်းမှုအလွန်မြင့်မားသော နည်းပညာဖြစ်ကာ ခြေထောက်နှစ်ဖက်ကြားတွင် မှန်ကို ဒေါင်လိုက်ချထားပြီး ကျန်ရှိနေသော ပုံမှန်ခြေထောက်ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်စေခြင်းဖြင့် ဖြတ်တောက်လိုက်သော ခြေထောက်သည် ပုံမှန်အတိုင်း လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားနေသကဲ့သို့ ဦးနှောက်ကို လှည့်စားအချက်ပြစေခြင်းဖြစ်သည်[cite: 1]။ ၎င်းသည် အချို့သောလူနာများတွင် ရှုပ်ထွေးနေသော ဦးနှောက်မြေပုံကို ပြန်လည်ပြေလျော့စေရန် အထောက်အကူပြုသည် (သို့ရာတွင် နောက်ဆုံးပေါ် သုတေသနအချက်အလက်များအရ ထိရောက်မှုရလဒ်များမှာ ကွဲလွဲမှုရှိနေဆဲဖြစ်သဖြင့် ဆရာဝန်အနေဖြင့် လူနာနှင့်အတူ တစ်ဦးချင်းအလိုက် သင့်လျော်သော မျှော်မှန်းချက်ကို ကြိုတင်ညှိနှိုင်းထားရမည်ဖြစ်သည်)[cite: 1]။
• Graded Motor Imagery (GMI) & Virtual Reality (VR)- ဦးနှောက်နှင့် လှုပ်ရှားမှုဆိုင်ရာ ဇီဝအာရုံခံစားမှုကို အဆင့် ၃ ဆင့်ဖြင့် လေ့ကျင့်ပေးသော ဆန်းသစ်တီထွင်မှုဖြစ်သည် (ဘယ်ညာခွဲခြားခြင်း၊ မရှိသောအင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း လှုပ်ရှားမှုကို စိတ်ကူးပုံဖော်ခြင်းနှင့် mirror therapy)[cite: 1]။ ၎င်းကို Virtual Reality (VR) သုံးဘက်မြင် ပုံရိပ်ယောင်နည်းပညာ နှင့် တွဲဖက်အသုံးပြုပြီး လက်တွေ့ကျကျ လှုပ်ရှားမှုပုံစံတူများကို ဖန်တီးပေးကာ ဦးနှောက်အား မူလဟန်ချက်ညီမှုဆီသို့ ပြန်လည်ညှိယူစေသည်[cite: 1]။ Network Meta-analysis ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် သုတေသနအထောက်အထားများအရ VR စနစ်နှင့် GMI ပရိုဂရမ်များသည် နာတာရှည် အင်္ဂါတုအာရုံခံ နာကျင်မှုဝေဒနာရှင်များတွင် ရေရှည်နာကျင်မှု လျှော့ချရာ၌ အလွန်ကောင်းမွန်သော ရလဒ်ကောင်းများကို ရရှိစေကြောင်း အတည်ပြုထားသည်[cite: 1]။

၃။ အဆင့်မြင့် ဒဏ်ရာအသေးစား နာကျင်မှုထိန်းချုပ်ရေး ခွဲစိတ်ကုထုံးများ (Neuromodulation)

ဆေးဝါးများဖြင့် လုံးဝထိန်းချုပ်မရဘဲ အလွန်အမင်း ပြင်းထန်စွာ ဆေးယဉ်ပါးနေသော လူနာများအတွက် ကုသမှုအစီအစဉ်ကို တစ်ရှူးများအား ဖျက်ဆီးမှုမရှိစေဘဲ ဗဟိုနှင့် အစွန်အဖျား အာရုံကြောပတ်လမ်းအချက်ပြမှုများကို ပြုပြင်ပေးသည့် လျှပ်စစ်ဗို့အားနိမ့်နည်းပညာများသို့ ကူးပြောင်းအသုံးပြုရပါသည်[cite: 1] –

• DRG Stimulation (DRGS)- ဖြတ်ထုတ်ထားသော ခြေထောက်ကို ထိန်းချုပ်သည့် ကျောရိုးဆူးပင်မအာရုံကြောအမြစ်အဖု (Dorsal Root Ganglion) နေရာသို့ အားပျော့သော လျှပ်စစ်လှုံ့ဆော်ကိရိယာတပ်ဆင်ခြင်းဖြစ်ပြီး Phantom Limb Pain ကို သက်သာစေရန် အတိကျဆုံးနှင့် အထိရောက်ဆုံး ဆန်းသစ်သော နည်းပညာဖြစ်သည်[cite: 1]။
• Spinal Cord Stimulation (SCS)- အောက်ပိုင်းဆူးပင်မအာရုံကြောမကြီး၏ အပေါ်လွှာအမြှေးပါးတွင် လျှပ်စစ်လှုံ့ဆော်ကိရိယာငယ်ကို တပ်ဆင်ကာ ပုံမှန်မဟုတ်သော နာကျင်မှုလှိုင်းများ ဦးနှောက်ဆီသို့ မရောက်ရှိစေရန် ပိတ်ဆို့တားဆီးပေးခြင်းဖြင့် လူနာ၏ ဘဝအရည်အသွေးကို ပြန်လည်ကောင်းမွန်စေသည်[cite: 1]။
• Peripheral Nerve Stimulation (PNS)- ခြေငုတ်အထက်ပိုင်းရှိ ပင်မအစွန်အဖျားအာရုံကြောကြီးများကို လျှပ်စစ်လှုံ့ဆော်ကြိုး တပ်ဆင်ပြီး Neuroma အဖုမှ ထွက်ပေါ်လာသော လျှပ်စစ်အချက်ပြလှိုင်းများကို ထိန်းညှိပေးသည့်နည်းပညာဖြစ်သည်[cite: 1]။

ဘက်စုံခြေတုဆိုင်ရာ ဇီဝကမ္မဗေဒနှင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး မဟာဗျူဟာများ

ဦးနှောက်မြေပုံ ဟန်ချက်ညီစေရေးအတွက် ခြေတု၏ အခန်းကဏ္ဍ

အတိတ်ကာလက ခြေတုများကို လမ်းလျှောက်ရန် စက်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အကူပြုကိရိယာအဖြစ်သာ သဘောထားခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါတွင် အစောပိုင်းကာလ၌ပင် သင့်လျော်တိကျသော ခြေတုကို ဒီဇိုင်းထုတ်၍ ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် ခန္ဓာကိုယ်အထိအတွေ့ဖိအားဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက်များကို (Proprioceptive feedback) ဦးနှောက်ဆီသို့ ဟန်ချက်ညီစွာ ပြန်လည်ပေးပို့နိုင်ကြောင်း နက်နဲသော ဆက်နွှယ်မှုကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်[cite: 1]။ ၎င်းသည် ဦးနှောက်အား ခန္ဓာကိုယ်၏ ပုံမှန်တည်နေရာကို အာရုံခံသိရှိစေပြီး ဦးနှောက်မြေပုံ ပုံပျက်ယွင်းမှုကို ဟန့်တားပေးကာ PLP နာကျင်မှုကို အလိုအလျောက် သက်သာစေသည်[cite: 1]။

သို့ရာတွင် သတိပြုရန်အချက်မှာ အကယ်၍ ခြေတုသည် အံဝင်ခွင်ကျမဖြစ်ခြင်း၊ ချောင်နေခြင်း သို့မဟုတ် ခြေငုတ်ကို ဖိမိ၍ နာကျင်စေခြင်းတို့ကြောင့် ခြေငုတ်နာကျင်ခြင်း (Residual Limb Pain) ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုနာကျင်မှုလှိုင်းများသည် Phantom နာကျင်မှုကို ပိုမိုပြင်းထန်ဆိုးရွားလာစေရန် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်သည်[cite: 1]။ ထို့ကြောင့် လူနာအား စောင့်ရှောက်ရာတွင် နာကျင်မှုဆရာဝန်၊ ပြန်လည်သန်စွမ်းရေးဆရာဝန်၊ ကာယကုထုံးပညာရှင်နှင့် ခြေတုလက်တုကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များ ပါဝင်သော ဘက်စုံပညာရှင်အဖွဲ့ (Multidisciplinary team) ဖြင့် စနစ်တကျ အနုစိတ် ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်သည်[cite: 1]။

ခွဲစိတ်ဓားမထိမီ ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး မဟာဗျူဟာများ

ခေတ်သစ် နာကျင်မှုဆိုင်ရာ ဆေးပညာ၏ အဓိကသော့ချက်မှာ “ခွဲစိတ်မှုပြီးစီးပြီး အင်္ဂါတုအာရုံခံ နာကျင်မှု ပေါ်ပေါက်လာမှသာ နောက်မှလိုက်၍ ကုသခြင်းမျိုး လုံးဝမပြုလုပ်သင့်ပါ” ဟူသောအချက်ဖြစ်သည်[cite: 1]။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် Central Sensitization သည် ခွဲစိတ်မှုမပြုမီ နာကျင်နေစဉ်ကာလကတည်းက စတင်ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်[cite: 1]။ အနာဂတ်တွင် PLP ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို တားဆီးပေးနိုင်သော ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး မဟာဗျူဟာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်[cite: 1] –

• ခွဲစိတ်ခန်းသို့ မဝင်ရောက်မီအချိန်ကတည်းက လူနာ၏ နာကျင်မှုကို အကောင်းဆုံးနှင့် အငြိမ်သက်ဆုံးဖြစ်အောင် ကြိုတင်ဆေးထိုးခြင်းနှင့် စနစ်တကျ ဆေးဝါးစီမံခန့်ခွဲမှုများ ဆောင်ရွက်ထားရှိခြင်း[cite: 1]။
• ခွဲစိတ်နေစဉ်အတွင်း သီးခြားနေရာ အာရုံကြောထုံဆေးပေးခြင်း (Regional Anesthesia) နည်းပညာကို အသုံးပြုခြင်း[cite: 1]။ အထူးသဖြင့် ဆူးပင်မအာရုံကြောလမ်းကြောင်းထဲသို့ ထုံဆေးအစက်ချပိုက် ထည့်သွင်းခြင်း (Epidural Analgesia) သို့မဟုတ် ပင်မအစွန်အဖျားအာရုံကြောကြီးများကို ထုံဆေးပိတ်ဆို့ထားခြင်း (Peripheral Nerve Block) နည်းလမ်းများကို အသုံးပြု၍ ခွဲစိတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် မဟာနာကျင်မှု လျှပ်စစ်လှိုင်းများ ဆူးပင်မထဲသို့ ဝင်ရောက်ရိုက်ခတ်ခြင်းမရှိစေရန် အကာအကွယ်ပေးထားခြင်း[cite: 1]။
• Multimodal Analgesia အုပ်စုဝင် နာကျင်မှုသက်သာဆေးများကို လူနာ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စိုးရိမ်ထိတ်လန့်မှု လျှော့ချရေးနှင့် တွဲဖက်ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းဖြင့် ဗဟိုအာရုံကြောစနစ်တွင် နာကျင်မှုမှတ်ဉာဏ် (Pain Memory) မကျန်ရစ်စေရန် ကြိုတင်ကာကွယ်တားဆီးခြင်း[cite: 1]။

အာရုံကြောအဖု ရောင်ရမ်းမှုတားဆီးရေး ခေတ်မီဆန်းသစ်သော ခွဲစိတ်မှုနည်းပညာများ

မျက်မှောက်ခေတ်တွင် အင်္ဂါဖြတ်တောက်ခံရမည့် လူနာများအတွက် နိုင်ငံတကာအဆင့် အာရုံကြောခွဲစိတ်ဆရာဝန်များနှင့် အရိုးအကြောခွဲစိတ်ဆရာဝန်များသည် Neuroma ဖြစ်ပေါ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်ရန်နှင့် အင်္ဂါတုအာရုံခံ နာကျင်မှုကို အစကတည်းက ဖြတ်တောက်ရန် အဆင့်မြင့် ခွဲစိတ်မှုနည်းပညာများကို စတင်အသုံးပြုလာကြပြီဖြစ်သည်[cite: 1] –

• Targeted Muscle Reinnervation (TMR)- ဖြတ်တောက်လိုက်သော ပင်မအာရုံကြောအဆုံးပိုင်းကို ပုံမှန်အလုပ်လုပ်နေဆဲဖြစ်သော အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကြွက်သားအမျှင်ငယ်များ၏ အာရုံကြောခွဲများနှင့် ပြန်လည်ချုပ်စပ်ချိတ်ဆက်ပေးသည့် ခေတ်မီခွဲစိတ်နည်းပညာဖြစ်သည်[cite: 1]။ ဤနည်းအားဖြင့် အာရုံကြောလျှပ်စစ်လှိုင်းများအတွက် “သဘာဝအတိုင်း သင့်လျော်သော သတင်းပေးပို့ရာ ပန်းတိုင်လမ်းကြောင်း” ကို ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ပြီး လျှပ်စစ်ဝါယာရှော့ခ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ရောင်ရမ်းသော Neuroma ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ကို အတိအကျ ကြိုတင်ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်[cite: 1]။
• Regenerative Peripheral Nerve Interface (RPNI)- ဖြတ်တောက်ထားသော အစွန်အဖျားအာရုံကြော အဆုံးပိုင်းကို သီးခြားခွဲထုတ်ထားသော ကြွက်သားစ အသေးစားလေးအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းမြှုပ်နှံပေးသည့် နည်းပညာဖြစ်သည်[cite: 1]။ ၎င်းသည် အာရုံကြောအဆုံးပိုင်းကို ပတ်ပတ်လည်မှ ကာကွယ်ပေးထားသော ဇီဝလျှပ်ကာ (Biological insulator) သဖွယ် လုပ်ဆောင်ပေးကာ Neuroma ဖြစ်ပေါ်မှုကို ဟန့်တားပေးပြီး နာတာရှည်အာရုံကြော နာကျင်မှုရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးနိုင်သည်[cite: 1]။

ကိုးကားစာရင်းများ (References)

1. Kaur A, Guan Y. Phantom limb pain: A literature review. Chinese Journal of Traumatology. 2018;21(6):366-368. doi:10.1016/j.cjtee.2018.04.006.[cite: 1]
2. Limakatso K, Bedwell GJ, Madden VJ, Parker R. The prevalence and risk factors for phantom limb pain in people with amputations: A systematic review and meta-analysis. PLoS ONE. 2020;15(10):e0240431. doi:10.1371/journal.pone.0240431.[cite: 1]
3. Limakatso K, Ndhlovu F, Usenbo A, Rayamajhi S, Kloppers C, Parker R. The prevalence and risk factors for phantom limb pain: a cross-sectional survey. BMC Neurology. 2024;24:57. doi:10.1186/s12883-024-03547-w.[cite: 1]
4. McGowan E, Day S. New evidence in the theories behind phantom limb pain: a systematic review of the literature, 2015-2020. Prosthetics and Orthotics International. 2021.[cite: 1]
5. Guémann M, Olié E, Raquin L, Courtet P, Risch N. Effect of mirror therapy in the treatment of phantom limb pain in amputees: A systematic review of randomized placebo-controlled trials does not find any evidence of efficacy. European Journal of Pain. 2023;27(1):3-13. doi:10.1002/EJP.2045.[cite: 1]
6. Chung SM, Wang JC, Lin CR, Liu SC, Wu PT, Kuan FC, et al. Beyond traditional therapies: a network meta-analysis on the treatment efficacy for chronic phantom limb pain. Regional Anesthesia & Pain Medicine. 2024. doi:10.1136/rapm-2023-105104.[cite: 1]
7. Jenson AN, Branch B, Richard JM, Quaye A. Phantom Limb Pain Assessment Tools: A Literature Review Exploring Strengths and Limitations. Archives of Rehabilitation Research and Clinical Translation. 2025;7(2):100453. doi:10.1016/j.arrct.2025.100453.[cite: 1]
8. Johan MP, Singjie LC, Arifin J, Usman MA, Sam ADP, Abidin MA, et al. Preventive Approach to Phantom Limb Pain in Lower Limb Ablation Surgery: A Systematic Review. Orthopedic Reviews. 2025;17. doi:10.52965/001c.144735.[cite: 1]