การพบหมอนรองกระดูกกดทับเส้นประสาทในภาพเอ็มอาร์ไอ (Magnetic Resonance Imaging: MRI) ไม่ได้หมายความว่าต้องผ่าตัดเสมอไป การตัดสินใจต้องดูว่าอาการ การตรวจร่างกาย และตำแหน่งที่พบในภาพสอดคล้องกันหรือไม่ รวมถึงอาการส่งผลต่อชีวิตมากเพียงใด
พบหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท ต้องผ่าตัดทันทีหรือไม่?
สำหรับผู้ป่วยส่วนใหญ่ คำตอบคือ “ยังไม่จำเป็น” โดยเฉพาะผู้ที่เพิ่งเริ่มมีอาการ ไม่มีอาการอ่อนแรง และไม่มีความผิดปกติทางระบบประสาทที่รุนแรง
- อาการปวดและการอักเสบ: อาการปวดร้าวลงแขนหรือขาไม่ได้เกิดจากแรงกดเพียงอย่างเดียว แต่อาจเกิดจากการอักเสบและการระคายเคืองของรากประสาท (Nerve Root Inflammation) ร่วมด้วย เมื่อการอักเสบลดลง อาการปวดจึงอาจดีขึ้น แม้ภาพ MRI ยังเห็นหมอนรองกระดูกยื่นหรือปลิ้นอยู่
- การยุบตัวตามธรรมชาติ (Spontaneous Disc Resorption): หมอนรองกระดูกที่ปลิ้นออกมาบางชนิดสามารถค่อย ๆ ยุบหรือถูกกำจัดโดยร่างกายได้เอง กระบวนการนี้พบได้มากในหมอนรองกระดูกชนิดแตกปลิ้น (Disc Extrusion) หรือมีชิ้นหลุดออกมา (Disc Sequestration)
หากไม่มีสัญญาณอันตราย แพทย์มักเริ่มด้วยการรักษาแบบไม่ผ่าตัด ได้แก่ การปรับกิจกรรม, การใช้ยา, กายภาพบำบัด, การออกกำลังกายฟื้นฟู และในรายที่เหมาะสมอาจพิจารณาฉีดยาสเตียรอยด์เข้าช่องเหนือเยื่อดูรา (Epidural Steroid Injection: ESI) เพื่อลดการอักเสบของรากประสาท
ข้อควรระวัง: การรักษาแบบไม่ผ่าตัดควรมีจุดประเมินซ้ำ หากอาการไม่ดีขึ้น แย่ลง หรือเริ่มมีความผิดปกติทางระบบประสาท ไม่ควรรักษาแบบเดิมต่อไปโดยไม่มีการทบทวนสาเหตุและแผนการรักษา
อาการแบบไหนที่ไม่ควรรอ?
ผู้ป่วยควรได้รับการประเมินโดยเร็ว หากมีอาการอ่อนแรงเกิดขึ้นใหม่ หรืออ่อนแรงมากขึ้น เพราะเป็นสัญญาณว่าเส้นประสาทเริ่มสูญเสียการทำงาน:
- บริเวณเอว: กระดกข้อเท้าไม่ขึ้น เดินแล้วปลายเท้าตก (Foot Drop), ยืนเขย่งหรือยืนบนส้นเท้าได้ลำบาก หรือขาข้างหนึ่งอ่อนแรงมากขึ้น
- บริเวณคอ: ยกแขนลำบาก กำมือไม่แน่น หยิบจับของหล่นบ่อย หรือกล้ามเนื้อแขนและมืออ่อนแรงลง
(หากเส้นประสาทถูกกดเป็นเวลานาน แม้ผ่าตัดคลายการกดทับในภายหลัง การทำงานของเส้นประสาทและกล้ามเนื้ออาจฟื้นกลับมาได้ไม่เต็มที่)
สัญญาณฉุกเฉินที่ควรไปโรงพยาบาลทันที
- ภาวะกลุ่มเส้นประสาทปลายไขสันหลังถูกกดทับ (Cauda Equina Syndrome):
- ชาบริเวณก้น รอบอวัยวะเพศ หรือต้นขาด้านในคล้ายบริเวณที่สัมผัสอานม้า (Saddle Anesthesia)
- ปัสสาวะไม่ออก หรือกลั้นปัสสาวะ อุจจาระไม่ได้
- ขาทั้งสองข้างอ่อนแรงลง
(ภาวะนี้ต้องได้รับการประเมินและรักษาอย่างเร่งด่วน)
- ภาวะไขสันหลังส่วนคอถูกกดทับ (Cervical Myelopathy):
- เดินไม่มั่นคง หรือเดินเซ
- ขาแข็ง
- มือไม่คล่อง ติดกระดุมหรือหยิบจับสิ่งของชิ้นเล็กได้ยาก, หยิบของหล่น
(ควรได้รับการประเมินจากแพทย์เฉพาะทางโดยเร็ว)
ไม่มีอาการอ่อนแรง แต่ปวดมากจนใช้ชีวิตไม่ได้ ควรผ่าหรือยัง?
ผู้ป่วยบางรายไม่มีภาวะฉุกเฉินและยังควบคุมการขับถ่ายได้ตามปกติ แต่อาการปวดร้าวรุนแรงจนนอนไม่หลับ นั่งหรือเดินได้เพียงระยะสั้น ทำงานไม่ได้ หรือจำเป็นต้องใช้ยาแก้ปวดต่อเนื่อง แม้ได้รับการรักษาแบบไม่ผ่าตัดอย่างเหมาะสมแล้ว
กรณีนี้อาจไม่ต้องผ่าตัดฉุกเฉิน แต่ควรปรึกษาศัลยแพทย์ หากอาการยังรุนแรงและตำแหน่งที่พบใน MRI สอดคล้องกับอาการและผลตรวจร่างกาย การผ่าตัดอาจช่วยลดอาการปวดร้าวและทำให้กลับไปใช้ชีวิตได้เร็วขึ้น
งานวิจัย SPORT (Spine Patient Outcomes Research Trial) พบว่า ทั้งการผ่าตัดและการรักษาแบบไม่ผ่าตัดช่วยให้อาการดีขึ้นได้ แต่ในผู้ป่วยที่คัดเลือกอย่างเหมาะสม การผ่าตัดให้ผลเด่นกว่าในการลดอาการปวดร้าวและเพิ่มความสามารถในการใช้ชีวิตอย่างต่อเนื่อง จึงไม่ควรใช้ระยะเวลาที่ปวดเป็นเกณฑ์เพียงอย่างเดียว
หากปวดมาหลายเดือน การรอต่อยังมีประโยชน์หรือไม่?
งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารการแพทย์นิวอิงแลนด์ (NEJM) ซึ่งศึกษาผู้ป่วยที่มีอาการปวดร้าวลงขาจากหมอนรองกระดูกส่วนเอวนาน 4-12 เดือน พบว่า ผู้ที่ได้รับการผ่าตัดนำหมอนรองกระดูกออกบางส่วน (Microdiscectomy) มีอาการปวดขาที่ 6 เดือนลดลงมากกว่ากลุ่มที่รักษาแบบไม่ผ่าตัด
- หากอาการค่อย ๆ ดีขึ้น ใช้ยาแก้ปวดลดลง และทำงานได้มากขึ้น การรักษาแบบไม่ผ่าตัดต่อไปยังเหมาะสม
- หากอาการไม่เปลี่ยนแปลง แย่ลง หรือกลับเป็นซ้ำจนชีวิตวนอยู่กับยา การฉีดยา และการหยุดงาน ควรประเมินทางเลือกการผ่าตัด
ฉีดสเตียรอยด์แล้วดีขึ้น แต่กลับมาเป็นซ้ำ ควรผ่าตัดหรือไม่?
คำตอบคือ ไม่จำเป็นเสมอไป
การฉีด ESI ช่วยลดการอักเสบของรากประสาทและลดอาการปวดร้าว แต่ไม่ได้ทำให้หมอนรองกระดูกหายไป
- ยังรักษาแบบไม่ผ่าตัดต่อได้ หาก: อาการดีขึ้นได้นาน, ไม่ต้องใช้ยาแก้ปวดต่อเนื่อง, ไม่มีอาการอ่อนแรง, และใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติ (อาจพิจารณาฉีดซ้ำเมื่อมีข้อบ่งชี้ จำนวนครั้งที่ฉีดไม่ใช่ข้อบ่งชี้ให้ผ่าตัด)
- ควรประเมินแผนใหม่และอาจพิจารณาผ่าตัด หาก: ระยะเวลาที่ดีขึ้นหลังฉีดสั้นลงเรื่อย ๆ, ต้องใช้ยาเพิ่มขึ้น, อาการรบกวนการนอน การเดิน หรือการทำงาน, หรือเริ่มมีอาการอ่อนแรง
(หากอาการหลักเปลี่ยนเป็นปวดคอหรือปวดหลังโดยแทบไม่มีอาการร้าว ควรประเมินสาเหตุอื่น เช่น Facet joint, SI joint, กล้ามเนื้อ หรือเอ็น เพราะการผ่าตัดหมอนรองกระดูกอาจไม่ช่วย)
ผ่าตัดแล้วอาการจะหายทั้งหมดหรือไม่?
การผ่าตัดมีโอกาสช่วยให้อาการดีขึ้นมาก แต่ไม่ได้ทำให้อาการปวดทุกชนิดหายไปทั้งหมด:
- อาการปวดร้าวตามแนวเส้นประสาท (Radicular Pain): เช่น ปวดแสบ ปวดร้อน ปวดเหมือนไฟช็อต หรือปวดร้าวลงแขน/ขา มักช่วยได้ชัดเจนที่สุดและลดลงอย่างมาก
- อาการปวดเฉพาะบริเวณคอหรือหลัง (Axial Pain): อาจเกิดจากหมอนรองกระดูกเสื่อม ข้อต่อ กล้ามเนื้อ หรือเอ็น การผ่าตัดหมอนรองกระดูกอาจไม่ได้ทำให้อาการส่วนนี้หายไปทั้งหมด
ใครมีโอกาสได้ผลดีจากการผ่าตัด?
- อาการหลักเป็นปวดร้าวลงแขนหรือขาตามแนวเส้นประสาท มากกว่าปวดคอหรือปวดหลังเพียงอย่างเดียว
- อาการ ผลตรวจร่างกาย และตำแหน่งความผิดปกติใน MRI สอดคล้องกัน
- ได้รับการรักษาแบบไม่ผ่าตัดอย่างเหมาะสมแล้ว แต่อาการยังรุนแรงหรือกระทบการใช้ชีวิตมาก
- มีอาการอ่อนแรงหรือความผิดปกติทางระบบประสาทที่ชัดเจน
- สุขภาพโดยรวมพร้อมสำหรับการผ่าตัด และควบคุมปัจจัยเสี่ยง (เช่น การสูบบุหรี่และโรคประจำตัว) ได้เหมาะสม
ผ่าตัดแล้วหายขาดหรือไม่ และมีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำแค่ไหน?
- หมอนรองกระดูกอาจกลับมาเป็นซ้ำในตำแหน่งเดิมได้ประมาณ ร้อยละ 5-10 ขึ้นกับลักษณะโรค เทคนิค และระยะเวลาติดตาม
- ข้อมูลจากการศึกษา SPORT พบว่า มีผู้ป่วยประมาณร้อยละ 15 ได้รับการผ่าตัดเพิ่มเติมภายใน 8 ปี (หมายความว่าผู้ป่วยมากกว่า ร้อยละ 80 ไม่จำเป็นต้องผ่าตัดซ้ำ)
คำถามที่ผู้ป่วยมักถาม (FAQ)
- อาการดีขึ้นแล้ว จำเป็นต้องตรวจ MRI ซ้ำหรือไม่?: โดยทั่วไปไม่จำเป็น จะตรวจซ้ำเมื่อผลตรวจอาจเปลี่ยนแผนการรักษา เช่น อาการรุนแรงขึ้น เริ่มอ่อนแรง หรือวางแผนผ่าตัด
- หลังผ่าตัดจะกลับไปทำงานหรือเล่นกีฬาได้เหมือนเดิมหรือไม่?: ผู้ป่วยส่วนใหญ่กลับไปทำงานและออกกำลังกายได้ เริ่มจากกิจกรรมแรงกระแทกต่ำ (เดิน ว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน) ส่วนกีฬาแรงกระแทกสูงควรค่อย ๆ เพิ่มและปรึกษาแพทย์
- ไม่มีอาการแล้ว แต่ MRI ยังเห็นหมอนรองกระดูกอยู่ แปลว่ายังไม่หายหรือไม่?: ไม่จำเป็น ภาพ MRI แสดงโครงสร้างแต่ไม่ได้บอกระดับอาการ ผู้ป่วยจำนวนมากยังมีหมอนรองกระดูกยื่นอยู่แม้อาการหายสนิทแล้ว
- หลังอาการดีขึ้นแล้ว มีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำหรือไม่?: มีโอกาส แต่ควบคุมได้ด้วยการคุมน้ำหนัก ออกกำลังกายสม่ำเสมอ งดสูบบุหรี่ และระวังท่าทาง
สรุป
หมอนรองกระดูกทับเส้นประสาทไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องผ่าตัด ผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถเริ่มด้วยการรักษาแบบไม่ผ่าตัด ควรพิจารณาผ่าตัดเมื่อปวดรุนแรงจนกระทบชีวิต รักษาไม่ดีขึ้น หรือมีอาการอ่อนแรง ส่วนอาการชารอบก้น ปัสสาวะผิดปกติ หรือขาอ่อนแรงสองข้าง (Cauda Equina / Myelopathy) ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที
เอกสารอ้างอิง (References)
- Costa F, Oertel J, Zileli M, et al. Role of surgery in primary lumbar disk herniation: WFNS Spine Committee recommendations. World Neurosurg X. 2024;22:100276. doi:10.1016/j.wnsx.2024.100276.
- Xie L, Dong C, Fang H, et al. Prevalence, clinical predictors, and mechanisms of resorption in lumbar disc herniation: a systematic review. Orthop Rev (Pavia). 2024;16:121399. doi:10.52965/001c.121399.
- Rashed S, Vassiliou A, Starup-Hansen J, Tsang K. Systematic review and meta-analysis of predictive factors for spontaneous regression in lumbar disc herniation. J Neurosurg Spine. 2023;39(4):471-478. doi:10.3171/2023.6.SPINE23367.
- Armon C, Narayanaswami P, Potrebic S, et al. Epidural steroids for cervical and lumbar radicular pain and spinal stenosis systematic review summary: report of the AAN Guidelines Subcommittee. Neurology. 2025;104(5):e213361. doi:10.1212/WNL.0000000000213361.
- Liu C, Ferreira GE, Abdel Shaheed C, et al. Surgical versus non-surgical treatment for sciatica: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ. 2023;381:e070730. doi:10.1136/bmj-2022-070730.
- Bailey CS, Rasoulinejad P, Taylor D, et al. Surgery versus conservative care for persistent sciatica lasting 4 to 12 months. N Engl J Med. 2020;382(12):1093-1102. doi:10.1056/NEJMoa1912658.
- Vaishya S, Pojskic M, Bedi MS, et al. Cauda equina, conus medullaris and syndromes mimicking sciatic pain: WFNS Spine Committee recommendations. World Neurosurg X. 2024;22:100274. doi:10.1016/j.wnsx.2024.100274.
- Fehlings MG, Evaniew N, Ter Wengel PV, et al. AO Spine clinical practice recommendations for diagnosis and management of degenerative cervical myelopathy: evidence-based decision making. Global Spine J. 2025;15(5):2585-2593. doi:10.1177/21925682251331050.
- Lurie JD, Tosteson TD, Tosteson ANA, et al. Surgical versus nonoperative treatment for lumbar disc herniation: eight-year results for the Spine Patient Outcomes Research Trial. Spine (Phila Pa 1976). 2014;39(1):3-16. doi:10.1097/BRS.0000000000000088.
- Zileli M, Oertel J, Sharif S, Zygourakis C. Lumbar disc herniation: prevention and treatment of recurrence: WFNS Spine Committee recommendations. World Neurosurg X. 2024;22:100275. doi:10.1016/j.wnsx.2024.100275.
- el Barzouhi A, Vleggeert-Lankamp CLAM, Lycklama à Nijeholt GJ, et al. Magnetic resonance imaging in follow-up assessment of sciatica. N Engl J Med. 2013;368(11):999-1007. doi:10.1056/NEJMoa1209250.
