လူအများအပြားသည် ပါး၊ မေးရိုး၊ သွား၊ နှုတ်ခမ်း သို့မဟုတ် မျက်နှာတစ်ဝိုက်တွင် နာကျင်မှုဝေဒနာကို ခံစားဖူးကြပြီး သွားဘက်ဆိုင်ရာ ကုသမှုများ၊ ထိပ်ကပ်နာ စစ်ဆေးမှုများ သို့မဟုတ် ဦးနှောက် MRI ဓာတ်မှန်များကို အကြိမ်ကြိမ် စစ်ဆေးခဲ့ကြသော်လည်း ထင်ရှားသော မူမမှန်မှုတစ်စုံတစ်ရာကို မတွေ့ရှိခဲ့ကြပါ။ အချို့သောလူနာများသည် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရပြီး သွားအမြစ်တူးကုသခြင်း (root canal treatment) သို့မဟုတ် သွားများစွာကို နှုတ်ပစ်ခဲ့ရသော်လည်း နာကျင်မှုမှာ မပျောက်ကင်းဘဲ ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။
ယခင်က ဤရောဂါအခြေအနေကို Atypical Facial Pain ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ နိုင်ငံတကာတွင် ရှင်းလင်းစွာ စစ်ဆေးတွေ့ရှိနိုင်သော ရောဂါဗေဒဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများဖြင့် ရှင်းပြ၍မရသော နာတာရှည် မျက်နှာနာကျင်မှုဝေဒနာကို ဖော်ပြရန်အတွက် Persistent Idiopathic Facial Pain (PIFP) ဟူသော အမည်ကို အသုံးပြုရန် အကြံပြုထားပါသည်။ ဤဝေဒနာသည် အတွေ့ရနည်းသော အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်ပြီး အထွေထွေလူဦးရေ၏ ၀.၀၃% မှ ၀.၁% ခန့်တွင်သာ တွေ့ရှိရတတ်ပါသည်။ အမျိုးသားများထက် အမျိုးသမီးများတွင် ၂ ဆမှ ၄ ဆခန့် ပိုမိုအဖြစ်များပြီး အသက် ၃၀ မှ ၆၀ နှစ်ကြားတွင် ရောဂါလက္ခဏာများ စတင်ပြသလေ့ရှိပါသည်။
နာတာရှည် မျက်နှာနာကျင်မှု ဖြစ်ပွားစေသော အကြောင်းရင်းများ
- ခံတွင်းနှင့် သွားရောဂါများ – ခံတွင်းနှင့် သွားများတွင် ပိုးဝင်ခြင်း၊ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း သို့မဟုတ် အကျိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့သည် မျက်နှာနာကျင်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
- မျက်နှာအရိုးရောဂါများ – မေးရိုးအဆစ်ကို အလွန်အကျွံ အသုံးပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားသော မေးရိုးအဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း (Temporomandibular Joint Dysfunction – TMD) ကဲ့သို့သော ရောဂါများ။
- တံတွေးဂလင်းရောဂါများ – တံတွေးဂလင်းများတွင် ရောင်ရမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ပိုးဝင်ခြင်းတို့သည် မျက်နှာဧရိယာတွင် နာကျင်ခြင်းနှင့် ရောင်ရမ်းခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပါသည်။
- ထိပ်ကပ်နာရောဂါများ – ထိပ်ကပ်နာရောင်ရမ်းခြင်း (Sinusitis) သည် နှာစေး၊ နှာပိတ်ခြင်းနှင့်အတူ ပါးနှင့် နဖူးတစ်ဝိုက်တွင် နာကျင်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
- အာရုံကြောစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါများ – မျက်နှာပေါ်တွင် ပြင်းထန်ပြီး လျှပ်စစ်ရှော့ခ်ဖြစ်သကဲ့သို့ နာကျင်မှုကို ဖြစ်စေသော Trigeminal Neuralgia ကဲ့သို့သော ရောဂါများ။
- သွေးကြောဆိုင်ရာ ရောဂါများ – ဦးခေါင်းပိုင်း သွေးကြောရောင်ရမ်းခြင်း (Temporal Arteritis) သည် အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ခေါင်းကိုက်ခြင်းနှင့် မျက်နှာနာကျင်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
- စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ရောဂါများ – စိတ်ဖိစီးမှု သို့မဟုတ် စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းတို့သည်လည်း မျက်နှာနာကျင်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။
လက်တွေ့ကုသမှုဆိုင်ရာ ရောဂါလက္ခဏာများနှင့် အဓိကရောဂါခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း (Differential Diagnosis)
- နာကျင်မှု၏ သဘောသဘာဝ – လူနာများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် လေးလံထိုင်းမှိုင်းသော နာကျင်မှု၊ အတွင်းပိုင်းနက်ရှိုင်းစွာ နာကျင်မှု သို့မဟုတ် နာရီပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် တစ်နေ့တာလုံး ဆက်တိုက်ပူလောင်နေသော နာကျင်မှုအဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပါသည်။ ဤနာကျင်မှုသည် သီးခြားအာရုံကြောလမ်းကြောင်းအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လေ့မရှိဘဲ သွားဘက်ဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ဓာတ်မှန်ရိုက်ကူးမှုဆိုင်ရာ မူမမှန်မှုများကိုလည်း စစ်ဆေးတွေ့ရှိရခြင်း မရှိပါ။
- ရောဂါခွဲခြားစစ်ဆေးခြင်း (Rule out) – မျက်နှာနာကျင်မှုသည် ရှုပ်ထွေးမှုများရှိသောကြောင့် PIFP ဟု ရောဂါမသတ်မှတ်မီ နာကျင်မှုထိန်းချုပ်ရေးဆရာဝန်များသည် ထင်ရှားသော ရောဂါအနာအဆာများရှိသည့် အောက်ပါ အဓိကရောဂါများကို အမြဲတမ်း ဦးစွာအကဲဖြတ်စိစစ်ပြီး ဖယ်ထုတ်ရန် လိုအပ်ပါသည် –
၁။ စူးရှသော မျက်နှာအာရုံကြောရောင်ရမ်းမှုရောဂါ (Trigeminal Neuralgia)
ဤရောဂါသည် PIFP နှင့် မကြာခဏ မှားယွင်းစွာ ရောထွေးလေ့ရှိသော်လည်း နာကျင်မှုပုံစံမှာ လုံးဝကွဲပြားခြားနားပါသည်။ Trigeminal Neuralgia ခံစားနေရသော လူနာများသည် အချိန်တိုအတွင်း ပြင်းထန်သော လျှပ်စစ်ရှော့ခ်ဖြစ်သကဲ့သို့ စူးခနဲ နာကျင်မှု ကို ခံစားရပြီး မျက်နှာကို ထိတွေ့ခြင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ အစာဝါးခြင်း သို့မဟုတ် သွားတိုက်ခြင်းတို့ကြောင့် အလွယ်တကူ လှုံ့ဆော်ခံရနိုင်ပါသည်။ အများအားဖြင့် ဦးနှောက်ပင်စည်အနီးရှိ သွေးကြောက အာရုံကြောကို ဖိမိခြင်း (Neurovascular Compression) ကြောင့် သို့မဟုတ် အာရုံကြောအကာအလွှာပျက်စီးသည့်ရောဂါ (Multiple Sclerosis) နှင့် အကျိတ်များကြောင့် ဖြစ်ပွားရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
၂။ အာရုံကြောထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော နာကျင်မှုဝေဒနာ (Painful Trigeminal Neuropathy)
ဤရောဂါသည် အစွန်အဖျားအာရုံကြောခွဲများ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း သို့မဟုတ် ယားယံရောင်ရမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ပူလောင်ခြင်း၊ အတွင်းပိုင်းနက်ရှိုင်းစွာ နာကျင်ခြင်း၊ ထုံကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိတွေ့မှုကို ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အလွန်အမင်း အာရုံခံစားလွယ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်သည့် ရောဂါစုအုပ်စု ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းသည် သွားအမြစ်တူးကုသမှု၊ သွားနှုတ်ခြင်း၊ သွားအစားထိုးကုသခြင်း (dental implant)၊ မေးရိုး သို့မဟုတ် ထိပ်ကပ်နာခွဲစိတ်မှု၊ မျက်နှာထိခိုက်ဒဏ်ရာရခြင်း သို့မဟုတ် မျက်နှာတွင် ရေယုန်/ခါးပတ်ရေယုန် (Herpes Zoster) ပိုးဝင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် စတင်ပေါ်ပေါက်လာလေ့ရှိသည့် ရှင်းလင်းသော အစပြုမှတ် သမိုင်းကြောင်းများ ရှိတတ်ပါသည်။
ရောဂါဖြစ်ပွားမှုဆိုင်ရာ အဓိက ယန္တရား (Pathophysiology)
ယခင်က PIFP ရောဂါအခြေအနေကို ခန္ဓာကိုယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရောဂါလက္ခဏာများကို ရှာမတွေ့သောကြောင့် စိတ်ဖိစီးမှု သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများကြောင့်သာ ဖြစ်ရသည်ဟု မကြာခဏ အထင်မှားခဲ့ကြပါသည်။ သို့သော် ခေတ်သစ် အာရုံကြောဆိုင်ရာ ဆေးပညာအရ ဤလူနာအုပ်စုသည် ဦးနှောက်၏ နာကျင်မှုလုပ်ငန်းစဉ်စနစ် (Pain Processing Network) တွင် နက်ရှိုင်းသော ချွတ်ယွင်းမှုများနှင့်အတူ ဗဟိုအာရုံကြောစနစ်က နာကျင်မှုကို ပုံမှန်ထက် ပိုမိုခံစားလွယ်လာခြင်း (Central Sensitization) တို့ ဖြစ်ပေါ်နေကြောင်း အတည်ပြုထားပါသည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ရှူးများတွင် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှု မကျန်ရှိတော့သည့်တိုင်အောင် ဦးနှောက်သည် နာကျင်မှုအချက်ပြမှုများကို အချိန်ပြည့် ဆက်လက်ထုတ်လွှင့်ပြီး ချဲ့ထွင်နေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
ကုသမှုဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များနှင့် သီးခြားနေရာ အကိုက်အခဲပျောက်ကင်းစေသော ဆန်းသစ်တီထွင်မှုများ
မျက်မှောက်ခေတ်တွင် PIFP ကို ကုသရာ၌ pain network ၏ ဟန်ချက်ညီမှုကို ပြန်လည်ထိန်းညှိရန် နည်းလမ်းပေါင်းစုံ ပေါင်းစပ်ကုသခြင်းကို အဓိက ဦးတည်လုပ်ဆောင်လေ့ရှိပါသည် –
၁။ အာရုံကြောလျှပ်စီးကြောင်း ထိန်းညှိဆေးဝါးများဖြင့် ကုသခြင်း (Pharmacotherapy)
- ခိုင်လုံသော အထောက်အထား အများဆုံးရှိသည့် ပင်မဆေးဝါးအုပ်စု – နာကျင်မှုကို လျှော့ချပေးသော အာရုံကြောဓာတ်ပစ္စည်းများကို ထိန်းညှိပေးသည့် စိတ်ကျရောဂါကုဆေးများ ဖြစ်ကြသော Amitriptyline၊ Nortriptyline နှင့် Duloxetine။
- တွဲဖက်ဆေးဝါးများ – အာရုံကြောလျှပ်စီးကြောင်းကို လျှော့ချပေးသော ဆေးဝါးများဖြစ်သည့် Pregabalin၊ Mirogabalin နှင့် Gabapentin တို့ကို ကုသမှုထိရောက်မှု ပိုမိုတိုးတက်စေရန် အထူးသဖြင့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ နာကျင်မှုကဲ့သို့ ပူလောင်စူးရှသော နာကျင်မှုလက္ခဏာများ တွဲဖက်ပါရှိသည့် လူနာများတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစား အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။
- တွဲဖက်ရောဂါများကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းခြင်း – စိတ်ဖိစီးမှု၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို ထိန်းချုပ်ခြင်းနှင့် အိပ်စက်မှုအရည်အသွေးကို မြှင့်တင်ပေးခြင်းတို့သည် ဆေးဝါးဖြင့် ကုသမှုရလဒ်များကို ပိုမိုအောင်မြင်စေသည့် အရေးကြီးသော အချက်များ ဖြစ်ကြပါသည်။
၂။ သီးခြားနေရာ နာကျင်မှုသက်သာစေသည့် ကုသမှုလုပ်ငန်းစဉ်များ (Pain Intervention)
ဆေးဝါးများဖြင့် မသက်သာသော သို့မဟုတ် ဆေးဝါးများ၏ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများကို မခံနိုင်သော လူနာများတွင် နာကျင်မှုထိန်းချုပ်ရေးဆရာဝန်များသည် နာကျင်မှုသံသရာကို ဖြတ်တောက်ရန် အနည်းငယ်သာ ထိုးဖောက်ကုသရသည့် သီးခြားနေရာ အသေးစားကုသမှုများကို စဉ်းစားဆောင်ရွက်ပေးပါသည် –
- Targeted Nerve Block – ရောဂါလက္ခဏာဖြစ်ပေါ်ရာ နေရာအလိုက် သီးခြားအာရုံကြောထုံဆေးထိုးခြင်း ဖြစ်သည့် Trigeminal Nerve Block၊ Supraorbital Nerve Block သို့မဟုတ် Infraorbital Nerve Block စသည်တို့ ဖြစ်ပါသည်။
- Sphenopalatine Ganglion Block (SPG Block) – မျက်နှာအတွင်းပိုင်းနှင့် ခံတွင်းနေရာများ၏ နာကျင်မှုကို ထိန်းချုပ်ပေးသော နှာခေါင်းခေါင်းပေါက်အတွင်းရှိ နက်ရှိုင်းသောအာရုံကြောဆုံချက်ကို ထုံဆေးထိုးပိတ်ဆို့ခြင်း။
- Radiofrequency (RF) ကြိမ်နှုန်းမြင့် ရေဒီယိုလှိုင်းနည်းပညာ –
- Conventional RF (Thermal RF) – Trigeminal Neuralgia ရောဂါစုများအတွက် အပူလှိုင်းကို အသုံးပြု၍ Trigeminal အာရုံကြောဆုံချက် (Gasserian Ganglion) ကို ဖျက်ဆီးဖယ်ရှားခြင်း။
- Pulsed Radiofrequency (PRF) – သီးခြားမျက်နှာနာကျင်မှု အခြေအနေအချို့အတွက် တစ်ရှူးများကို မပျက်စီးစေဘဲ စွမ်းအားမြင့် ရေဒီယိုလှိုင်းများ အသုံးပြု၍ အာရုံကြောများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပြန်လည်ထိန်းညှိပေးခြင်း။
- Botulinum Toxin Injection – ပုံမှန်စံကုသမှုများဖြင့် မသက်သာသော မျက်နှာနာကျင်မှုဝေဒနာများကို ကုသရာတွင် သိသာစွာ အထောက်အထားများ ပိုမိုရရှိလာသည့် မျက်နှာပေါ်သို့ Botulinum Toxin (Botox) ထိုးနှံခြင်း။
၃။ အာရုံကြောအချက်ပြမှုကို ထိန်းညှိပေးသော ခေတ်မီနည်းပညာများ (Advanced Neuromodulation)
ကုသရန် အလွန်ခက်ခဲသော ပြင်းထန်သည့် လူနာများအတွက် ဗဟိုနှင့် အစွန်အဖျား အာရုံကြောစနစ်များကို လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် လှုံ့ဆော်သည့် နည်းပညာများကို လက်ရှိတွင် ပိုမိုလေ့လာအသုံးပြုလာကြပြီး ၎င်းတို့တွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်ပါသည် –
- Peripheral Nerve Stimulation (PNS) – မျက်နှာ၏ အစွန်အဖျားအာရုံကြောများတွင် လျှပ်စစ်လှုံ့ဆော်ကိရိယာ ထည့်သွင်းတပ်ဆင်ခြင်း။
- Motor Cortex Stimulation (MCS) – ဦးနှောက်၏ လှုပ်ရှားမှုထိန်းချုပ်ရာ အစိတ်အပိုင်းကို လျှပ်စစ်လှိုင်းများ အသုံးပြု၍ လှုံ့ဆော်ခြင်း။
- Deep Brain Stimulation (DBS) – ဦးနှောက်၏ အတွင်းပိုင်းနက်ရှိုင်းသော နေရာများတွင် လျှပ်စစ်လှုံ့ဆော်ကိရိယာ ထည့်သွင်းတပ်ဆင်ခြင်း။
