ရေယုန်အပြီး အာရုံကြောနာကျင်မှု

လူအများစုသည် “ရေယုန်ရောဂါ” (Herpes Zoster / Shingles) ကို အရေပြားပေါ်တွင် အဖုအပိမ့် သို့မဟုတ် အရည်ကြည်ဖုများ ရက်အနည်းငယ်ကြာ ပေါက်ပြီး အနာဖေးတက်ကာ ပျောက်ကင်းသွားတတ်သည့် သာမန်အရေပြားပြဿနာတစ်ခုမျှသာဟု မှားယွင်းစွာ ထင်မြင်ယူဆလေ့ရှိကြသည်။ သို့သော် လက်တွေ့တွင် လူနာအများအပြားသည် အပြင်ဘက်အရေပြားအဖုအပိမ့်များ လုံးဝပျောက်ကင်းသွားသည့်တိုင်အောင် ပြင်းထန်သော စူးရှပူလောင်သည့် နာကျင်မှုကို လပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် နှစ်ပေါင်းများစွာကြာ ဆက်လက်ခံစားနေကြရသည်။

ဤကဲ့သို့သော အာရုံကြောထိပ်ဖျား နာကျင်မှုလက္ခဏာကို Postherpetic Neuralgia (PHN) ဟုခေါ်ဆိုပြီး ကုသရန်ခက်ခဲကာ လူနာများအား အထူးဆိုးရွားစွာ ဒုက္ခပေးသည့် အာရုံကြောဆိုင်ရာ နာကျင်မှု (Neuropathic pain) အမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် နာကျင်မှုဒဏ်ကြောင့် အိပ်စက်မှုစက်ဝန်း ပျက်ပြားခြင်း၊ နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေခြင်းနှင့် ရေရှည်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကို ထိခိုက်စေခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ လက်ရှိတွင် အာရုံကြောနာကျင်မှု ထိန်းချုပ်ရေးဆေးပညာလောက၌ ၎င်းအား သာမန်အရေပြားရောဂါအဖြစ် ရှုမြင်သည့်အမြင်မှသည် PHN ရောဂါသည် အရံအာရုံကြောစနစ် (Peripheral nervous system)၊ ခါးရိုးအာရုံကြောမကြီး (Spinal cord) နှင့် ဦးနှောက်အထက်ပိုင်းအဆင့်တို့တွင်ပါ “အာရုံကြောစနစ် တိုက်ရိုက်ပျက်စီးခြင်းနှင့် ပုံစံပြောင်းလဲခြင်း” နှင့် သက်ဆိုင်သော ရောဂါဖြစ်သည်ဟူသော ဘုံနားလည်မှုသို့ ပြောင်းလဲလက်ခံလာကြပြီဖြစ်သည်။

မေး-ဖြေ – ရောဂါဖြစ်ပွားပုံအကြောင်းရင်း၊ မပေါက်မီကြိုတင်နာကျင်မှုနှင့် အာရုံကြောစနစ် ပျက်စီးစေသည့် ယန္တရားများ

ရေယုန်ရောဂါသည် မည်သည့်ပိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားသနည်း၊ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း မည်သည့်နေရာတွင် ခိုအောင်းနေသနည်း။

ရေယုန်ရောဂါ (Herpes Zoster သို့မဟုတ် Shingles) သည် ကလေးဘဝတွင် ရေကျောက်ရောဂါ (Chickenpox) ကို ဖြစ်စေသော ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးဖြစ်သည့် Varicella-Zoster Virus (VZV) ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်သည်။ ရေကျောက်ရောဂါ ပျောက်ကင်းသွားပြီးနောက် အဆိုပါဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသည် ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှ အပြီးတိုင် ကင်းစင်သွားခြင်းမရှိဘဲ ခံစားမှုအာရုံကြောဆဲလ်များ စုစည်းရာနေရာဖြစ်သည့် “ခါးရိုးနောက်ဘက် အာရုံကြောဆုံဆစ်” (Dorsal Root Ganglion; DRG) အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ မျက်နှာအာရုံကြောမကြီးဖြစ်သည့် Trigeminal nerve ကဲ့သို့သော အဓိက ဦးနှောက်အာရုံကြောဆုံဆစ်များအတွင်း၌လည်းကောင်း ငြိမ်သက်စွာ ခိုအောင်းနေလေ့ရှိသည်။

အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာခြင်း၊ ကိုယ်ခံအားစနစ်ကျဆင်းခြင်း၊ အနားယူမှုမလုံလောက်ခြင်း၊ နာတာရှည်စိတ်ဖိစီးမှု ခံစားနေရခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ခံအားကျစေသော ဆေးဝါးများ အသုံးပြုခြင်းတို့နှင့် ရင်ဆိုင်ရသောအခါ ပုန်းအောင်းနေသော ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသည် ပြန်လည်နိုးထလာပြီး လျင်မြန်စွာ ပွားများလာကာ ခံစားမှုအာရုံကြောတစ်လျှောက် ရွေ့လျားထွက်ပေါ်လာပြီး အရည်ကြည်ဖုများနှင့် သီးခြားပြင်းထန်သော နာကျင်မှုကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထို့ကြောင့် ရေယုန်ရောဂါလက္ခဏာများသည် သက်ဆိုင်ရာအာရုံကြောက ထိန်းချုပ်ထားသော အရေပြားဧရိယာ (Dermatome) တစ်လျှောက် ခန္ဓာကိုယ်၏ တစ်ဖက်ခြမ်းတွင်သာ အဓိကအားဖြင့် ပျံ့နှံ့ပေါ်ပေါက်လေ့ရှိသည်။

“အဖုအပိမ့်မထွက်မီ ကြိုတင်နာကျင်ခြင်း” (Prodromal pain) သည် မည်သည့်သဘောသဘာဝရှိပြီး အဘယ်ကြောင့် ရောဂါရှာဖွေမှု မှားယွင်းတတ်သနည်း။

လူနာအများအပြားတွင် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသည် အာရုံကြောအတွင်း ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်စဉ်ကို စတင်စေသဖြင့် အရေပြားပေါ်တွင် ပထမဆုံးသော အရည်ကြည်ဖုများ မပေါ်ပေါက်မီ ၂ မှ ၇ ရက်ခန့်ကြိုတင်၍ ပြင်းထန်စွာ နာကျင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ကြိုတင်နာကျင်မှု (Prodromal pain) ဟုခေါ်ပြီး အစောပိုင်းကာလတွင် ဆရာဝန်များနှင့် လူနာများအကြား ရောဂါသတ်မှတ်မှု ဝေဝါးစေကာ အောက်ပါရောဂါများနှင့် မှားယွင်းလေ့ရှိသည် –

• ရုတ်တရက် ကျောဘက်ကြွက်သားရောင်ရမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ခါးနာရောဂါ
• အရိုးနှင့် အဆစ်ရောင်ရမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ပခုံးနာကျင်ခြင်း
• နံရိုးအောက် နာကျင်မှု (အသည်း သို့မဟုတ် သည်းခြေအိတ်ရောဂါဟု ထင်မှတ်မှားစေခြင်း)
• သွားကိုက်ခြင်း (Trigeminal nerve ၏ V2/V3 အကိုင်းအခက်များတွင် ဗိုင်းရပ်စ်နိုးထပါက)
• သို့မဟုတ် နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါကြောင့် ရင်ဘတ်အောင့်ပြီး လက်မောင်းသို့ ထိုးအောင့်ခြင်းအထိ ထင်မှတ်မှားတတ်ခြင်း

ရေယုန်ရောဂါသည် အဘယ်ကြောင့် ဤမျှပြင်းထန်ဆိုးရွားသော နာကျင်မှုကို ဖြစ်စေသနည်း။

နာကျင်မှုသည် အရေပြားပေါ်ရှိ အရည်ကြည်ဖုများကြောင့် မဟုတ်ဘဲ VZV ဗိုင်းရပ်စ်သည် အာရုံကြောစနစ်၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံကို တိုက်ရိုက်ဖျက်ဆီးသော ရောဂါဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါပိုးသည် အာရုံကြော ရုတ်တရက်ရောင်ရမ်းခြင်း၊ အာရုံကြောဆုံဆစ် ဖောရောင်ခြင်း၊ အာရုံကြောကို ဖုံးအုပ်ထားသော အကာအလွှာ (Myelin sheath) စုတ်ပြဲပျက်စီးခြင်းနှင့် အာရုံကြောလျှပ်စစ်စီးဆင်းမှု ရှော့ခ်ဖြစ်ကာ ပုံမှန်မဟုတ်သော အချက်ပြလှိုင်းများ ပေးပို့ခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ဤရောင်ရမ်းမှုဖြစ်စဉ် ကြာရှည်သွားပါက ခါးရိုးအာရုံကြောမကြီးနှင့် ဦးနှောက်အား ဗဟိုအာရုံကြောစနစ် အလွန်အမင်းထိခိုက်လွယ်ခြင်း (Central Sensitization) အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိစေပြီး အာရုံကြောဗဟိုစနစ်က “နာကျင်မှုကို နက်ရှိုင်းစွာ မှတ်သားထားခြင်း” သဘောမျိုး ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် လူနာများသည် အတွင်းပိုင်းနက်ရှိုင်းစွာ ပူလောင်နာကျင်ခြင်း၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်လိုက်သကဲ့သို့ ပြင်းထန်စွာ ဆတ်ခနဲထိုးကျင်ခြင်းနှင့် Allodynia (အရေပြားထိတွေ့မှုအပေါ် ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အလွန်အမင်း ထိခိုက်လွယ်ခြင်း) အခြေအနေကို ကြုံတွေ့ရသည်။ ယင်းအခြေအနေတွင် နာကျင်မှုမဖြစ်စေနိုင်သော သာမန်ထိတွေ့မှုများ (ဥပမာ- အဝတ်အစားထိတွေ့ခြင်း၊ အရေပြားပေါ်သို့ လေတိုက်ခတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရေချိုးခြင်း) သည်ပင် လျှပ်စစ်စီးကြောင်းယိုစိမ့်သကဲ့သို့ ပြင်းထန်သောအာရုံကြောနာကျင်မှုကို ဖြစ်စေသဖြင့် လူနာများသည် အဝတ်အစား သို့မဟုတ် အတွင်းခံများ ပုံမှန်ဝတ်ဆင်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။

Postherpetic Neuralgia (PHN) ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် ဖြစ်နိုင်ခြေမြင့်မားသောအချက်များ

လက်တွေ့ဆေးကုသမှုဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်များအရ Postherpetic Neuralgia (PHN) အခြေအနေကို အောက်ပါအတိုင်း အတည်ပြုသတ်မှတ်သည် –

⏱️ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်

ရေယုန်အရည်ကြည်ဖုများ စတင်ပေါ်ပေါက်သည့် ပထမဆုံးနေ့မှစ၍ ရေတွက်လျှင် အာရုံကြောနာကျင်မှုသည် “၃ လ” ထက်ကျော်လွန်၍ ဆက်လက်ကျန်ရှိနေခြင်း။

ဤပူလောင်နာကျင်မှုနှင့် Allodynia အခြေအနေသည် လပေါင်းများစွာ၊ နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်ပြီး တစ်သက်တာ နာတာရှည်အာရုံကြောနာကျင်မှုအဖြစ် အမြစ်တွယ်သွားကာ လူနာ၏ ဘဝတစ်ခုလုံးကို ဆိုးရွားစွာ ပျက်စီးစေနိုင်သည်။ PHN အခြေအနေသို့ ကူးပြောင်းဖြစ်ပွားရန် အန္တရာယ်မြင့်မားသော အုပ်စုများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည် –

• အသက်အရွယ်ကြီးရင့်သူများ (အသက်အရွယ်အရ အာရုံကြောပြန်လည်ပြုပြင်နိုင်စွမ်း လျော့ကျလာခြင်း)
• ရောဂါစတင်ဖြစ်ပွားသည့် ပထမအပတ်ကတည်းက နာကျင်မှုအဆင့် အလွန်အမင်းပြင်းထန်သူများ
• အရေပြားတွင် အရည်ကြည်ဖုများ ထူထပ်ပြင်းထန်စွာထွက်ပြီး အသားဆွေးအနာများ (Necrosis) ဖြစ်ပေါ်သူများ
• အစောပိုင်းကာလကတည်းက အရေပြားထိတွေ့မှုအပေါ် ထိခိုက်လွယ်ခြင်း (Allodynia) သိသာစွာတွေ့ရှိရသူများ
• ဆီးချိုရောဂါကဲ့သို့သော အခြားရောဂါအခံရှိသူများ၊ ကိုယ်ခံအားကျဆင်းနေသူများ၊ နာတာရှည်စိတ်ဖိစီးမှုရှိပြီး အနားယူမှုနည်းပါးသူများ

အရေးပေါ်ဆေးပညာဆိုင်ရာ ရွှေစည်းမျဉ်း – ပထမ ၇၂ နာရီအတွင်း ရွှေရောင်အခွင့်အလမ်း (Golden Window)

ပြင်းထန်ရေယုန်ရောဂါကို ကုသရာတွင် အရေးကြီးဆုံးပန်းတိုင်မှာ အရည်ကြည်ဖုများ စတင်ပေါ်ပေါက်သည့်အချိန်မှစ၍ “ပထမ ၇၂ နာရီ” အတွင်း ဗိုင်းရပ်စ်သတ်ဆေးကို အမြန်ဆုံးသောက်သုံးရမည် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာစံပြု ဗိုင်းရပ်စ်သတ်ဆေးများ (ဥပမာ- Acyclovir, Valacyclovir, သို့မဟုတ် Famciclovir) ကို ဤအရေးကြီးသော အချိန်ကာလအတွင်း သောက်သုံးခြင်းသည် အောက်ပါအကျိုးကျေးဇူးများကို ရရှိစေသည် –

• ဗိုင်းရပ်စ်ပိုး ပွားများမှုကို ဟန့်တားပေးပြီး အာရုံကြောစနစ်အတွင်း ပျံ့နှံ့မှုကို ရပ်တန့်စေခြင်း
• ရုတ်တရက်ရောင်ရမ်းမှုဖြစ်စဉ်ကို လျှော့ချပေးပြီး အာရုံကြောရောင်ရမ်းဖောရောင်မှုကို သက်သာစေခြင်း
• ခါးရိုးနောက်ဘက် အာရုံကြောဆုံဆစ် (DRG) ၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ဆိုးရွားစွာပျက်စီးခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးခြင်း
• အရည်ကြည်ဖုများ၏ ပြင်းထန်မှုနှင့် ပေါက်ရောက်သည့်ကြာချိန်ကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးခြင်း
• ရေရှည်နာတာရှည်နာကျင်မှု (PHN) သို့ ကူးပြောင်းဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ ရာခိုင်နှုန်းကို သိသာထင်ရှားစွာ လျှော့ချပေးခြင်း
  

မျက်မှောက်ခေတ် Pain Medicine ဆေးပညာ၏ အဓိကအယူအဆသည် “အနာပျောက်အောင်စောင့်ပြီးမှ နာကျင်မှုဖြစ်လာလျှင် ကုသမည်” ဟူသော အယူအဆမှသည် ဗဟိုအာရုံကြောစနစ် ပုံစံပြောင်းလဲကာ နာတာရှည်အာရုံကြောနာကျင်မှု (Chronic Neuropathic Pain) အဖြစ်သို့ မရောက်ရှိစေရန် “ပထမ ၃ ရက်အတွင်း ရုတ်တရက်အာရုံကြောနာကျင်မှုကို အမြန်ဆုံးနှင့် အပြတ်သားဆုံး ထိန်းချုပ်ကုသခြင်း” ဟူသောအယူအဆသို့ ပြောင်းလဲခဲ့ပြီဖြစ်သည်။

အာရုံကြောအချက်ပြစနစ် ညှိနှိုင်းဆေးဝါးများဖြင့် ထိန်းချုပ်ကုသမှုအစီအစဉ် (Pharmacotherapy)

PHN အာရုံကြောနာကျင်မှုအဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားသော လူနာများတွင် သာမန်အကိုက်အခဲပျောက်ဆေးများဖြင့် သက်သာမှုမရရှိနိုင်ပေ။ အထူးကုဆရာဝန်များသည် အာရုံကြောလျှပ်စစ်စီးဆင်းမှုကို ပြန်လည်ထိန်းညှိရန် ပေါင်းစပ်ဆေးဝါးကုထုံးကို စီစဉ်ဆောင်ရွက်ပေးရသည် –

1. Gabapentinoids (အာရုံကြောလျှပ်စစ်စီးဆင်းမှု ရှော့ခ်ဖြစ်ခြင်းကို လျှော့ချပေးသည့်အုပ်စု) – ၎င်းတို့တွင် Pregabalin, Gabapentin နှင့် Mirogabalin တို့ ပါဝင်ပြီး ပုံမှန်ထက် ပိုမိုလှုပ်ရှားနေသော ကယ်လ်စီယမ်လမ်းကြောင်းများကို ပိတ်ဆို့ကာ နာကျင်မှုအချက်ပြလှိုင်း ထုတ်လွှတ်မှုကို လျှော့ချပေးသည်။ အထူးသဖြင့် ဆေးဝါးဆန်းသစ်တီထွင်မှုအသစ်ဖြစ်သည့် Mirogabalin သည် အာရုံကြောလက်ခံဆဲလ်များနှင့် အထူးသီးသန့် တိကျစွာပေါင်းစပ်နိုင်စွမ်း (High receptor selectivity) ရှိသောကြောင့် လက်တွေ့ဆေးကုသမှုတွင် အလွန်လူကြိုက်များလာပြီး PHN အာရုံကြောနာကျင်မှုကို အထူးကောင်းမွန်စွာ ထိန်းချုပ်ပေးနိုင်သည်။ ထို့ပြင် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် အိပ်ငိုက်ခြင်း၊ သတိမကြည်လင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခေါင်းမူးခြင်းစသည့် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ ဖြစ်ပွားမှုနှုန်းသည် ရှေးရိုးဆေးဝါးများထက် သိသာစွာ နည်းပါးကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
2. ဗဟိုအာရုံကြော အချက်ပြဓာတ်ပစ္စည်းများ ညှိနှိုင်းပေးသည့် ဆေးအုပ်စု (Antidepressants) – ၎င်းတို့တွင် Amitriptyline, Nortriptyline နှင့် Duloxetine တို့ ပါဝင်သည်။ ဤဆေးများသည် ဦးနှောက်အထက်ပိုင်း၏ သဘာဝနာကျင်မှုတားဆီးစနစ်ကို အားဖြည့်ပေးပြီး ခါးရိုးအာရုံကြောမကြီးဆီသို့ နာကျင်မှုဖိနှိပ်သည့် အချက်ပြလှိုင်းများ အောက်သို့ပို့လွှတ်စေရန် ကူညီပေးသည့်အပြင် အိပ်ငိုက်စေသောအာနိသင် အနည်းငယ်ပါရှိသဖြင့် လူနာများ နှစ်ခြိုက်စွာ အိပ်ပျော်စေရန် အထောက်အကူပြုသည်။
3. လိမ်းဆေးထုံဆေးများ အသုံးပြုခြင်း (Topical Local Anesthetics) – အတိတ်ကာလက Lidocaine Patch 5% ထုံဆေးကပ်ခွာသည် Allodynia နာကျင်မှုကို လျှော့ချရန် အဓိကအသုံးပြုခဲ့သော်လည်း လက်ရှိထိုင်းနိုင်ငံတွင် တင်သွင်းဖြန့်ဖြူးခြင်း လုံးဝနီးပါး ရပ်ဆိုင်းသွားခဲ့သည်။ လက်တွေ့တွင် အာရုံကြောနာကျင်မှု အထူးကုဆရာဝန်များသည် ထိတွေ့မှုအလွန်ခံစားလွယ်သော နေရာများပေါ်တွင် အထူးဖော်စပ်ထားသော ထုံဆေးခရင်မ် (EMLA Cream) ကို ပါးပါးလိမ်းပေးခြင်းဖြင့် အရေပြားအာရုံကြောထိပ်ဖျားများကို ယာယီပိတ်ဆို့ပေးကာ ပူလောင်နာကျင်မှုကို သက်သာစေပြီး အဝတ်အစားပွတ်တိုက်မှုဒဏ်ကို လျော့ပါးစေကာ လူနာများ ရေချိုးခြင်းနှင့် နေ့စဉ်လှုပ်ရှားသွားလာမှုကို ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် စီစဉ်ပေးလေ့ရှိသည်။

• အထူးသတိပြုရန်အချက် – အနာဖွင့်များ၊ လုံးဝခြောက်သွေ့ခြင်းမရှိသေးသော အရည်ကြည်ဖုများ သို့မဟုတ် စုတ်ပြဲနေသော အရေပြားပေါ်တွင် EMLA ထုံဆေးခရင်မ်ကို လုံးဝမလိမ်းရပါ။ ထို့အပြင် ထုံဆေးဓာတ်များ သွေးကြောအတွင်းသို့ စိမ့်ဝင်ကာ နှလုံးစနစ်ကို အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေနိုင်သည့် အန္တရာယ်ရှိသောကြောင့် ကျယ်ပြန့်သော ဧရိယာအပေါ် သတ်မှတ်ပမာဏထက် ပိုမိုလိမ်းကျံခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်။

အပေါက်ငယ်ကုသမှုဖြင့် သီးခြားနေရာ နာကျင်မှုသက်သာစေသည့် နည်းလမ်းများ (Interventional Pain Management)

လူနာသည် အလွန်အမင်း ပြင်းထန်သော နာကျင်မှုကြောင့် အစာမစားနိုင်၊ အိပ်မပျော်နိုင်ခြင်း၊ အဝတ်အစားမဝတ်ဆင်နိုင် သို့မဟုတ် ရေမချိုးနိုင်လောက်အောင် ခံစားနေရခြင်း သို့မဟုတ် သောက်ဆေးကြောင့် အိပ်ငိုက်ခြင်း၊ ဟန်ချက်မထိန်းနိုင်ဘဲ ချော်လဲခြင်းစသည့် ပြင်းထန်သော ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ ကြုံတွေ့ရပါက အာရုံကြောနာကျင်မှု အထူးကုဆရာဝန်များသည် နာကျင်မှုနေရာကို တိုက်ရိုက်ပစ်မှတ်ထားပြီး ရောင်ရမ်းမှုကျဆေးထိုးသည့် အပေါက်ငယ်ကုသမှုများ (Minimally Invasive Interventions) ကို ပြုလုပ်ပေးသည် –

• Intercostal Nerve Block – ရေယုန်ရောဂါသည် ရင်ဘတ်နှင့် နံရိုးတစ်ဝိုက်တွင် ဖြစ်ပွားသော လူနာများအတွက် နံရိုးကြားရှိ အာရုံကြောများအတွင်းသို့ ထုံဆေးထိုးသွင်း၍ အာရုံကြောပိတ်ဆို့ခြင်း။
• Cervical / Lumbar Epidural Steroid Injection – ခါးရိုးအာရုံကြောမကြီး၏ အပြင်ဘက်အလွှာ (Epidural space) အတွင်းသို့ အပ်ငယ်ဖြင့် ထိုးသွင်းကာ ရောင်ရမ်းနေသော အာရုံကြောအရင်းနှင့် DRG အာရုံကြောဆုံဆစ်တစ်ဝိုက်ကို ပြင်းအားမြင့် စတီးရွိုက်ဆေးဖြင့် ရောင်ရမ်းမှုလျှော့ချပေးခြင်းဖြစ်ပြီး ရုတ်တရက်နာကျင်မှုကို လျင်မြန်စွာ သက်သာစေသည်။
• Stellate Ganglion Block (SGB) – လည်ပင်းခြေရင်းရှိ ဆင်ပသဲတစ်အာရုံကြောဆုံဆစ်ကို ပိတ်ဆို့ခြင်းဖြစ်ပြီး လက်မောင်း၊ လက် သို့မဟုတ် မျက်နှာပေါ်တွင် ရေယုန်ဖြစ်ပွားသူများအတွက် ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချပေးကာ သွေးလည်ပတ်မှု ကောင်းမွန်စေရန် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။
• Dorsal Root Ganglion Pulsed Radiofrequency (DRG-PRF) – ဓာတ်မှန် (Fluoroscopy သို့မဟုတ် CT) ဖြင့် လမ်းကြောင်းပြသကာ ရောဂါဖြစ်ပွားနေသော ခါးရိုးနောက်ဘက် အာရုံကြောဆုံဆစ် (DRG) သို့ သီးသန့်အပ်ဖြင့် တိကျစွာ ချိန်ရွယ်ပြီး ပြင်းအားမြင့် ရေဒီယိုလှိုင်းစွမ်းအင်ကို အခိုက်အတန့်လှိုင်း (Pulsed) ပုံစံဖြင့် ထုတ်လွှတ်ကာ အာရုံကြောတစ်သျှူးများကို မပျက်စီးစေဘဲ အာရုံကြောဆုံဆစ်၏ အလွန်အမင်းထိခိုက်လွယ်မှုကို ပြန်လည်ထိန်းညှိပေးသည့် နည်းပညာဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရေရှည် PHN နာကျင်မှုကို ဘေးကင်းစွာ သက်သာစေနိုင်သည်။
• Spinal Cord Stimulation (SCS) – နှစ်ပေါင်းများစွာကြာ ရောဂါဆိုးရွားပြီး ဆေးယဉ်ပါးနေသော PHN လူနာများအတွက် ခါးရိုးအာရုံကြောမကြီးကို လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် လှုံ့ဆော်ပေးသည့် ကိရိယာကို ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ထည့်သွင်းတပ်ဆင်ခြင်းသည် ရှော့ခ်ဖြစ်နေသော နာကျင်မှုအချက်ပြလှိုင်းများကို ဟန့်တားပေးပြီး pain network ကို ပြန်လည်မျှတစေကာ လူနာများ ပုံမှန်ဘဝသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိစေနိုင်သည့် အဆင့်မြင့်ဆုံး ရွေးချယ်စရာ နည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။

🚨 အထူးသတိပြုရန် အရေးပေါ်လက္ခဏာ – မျက်စိတွင် ရေယုန်ပေါက်ခြင်း (Herpes Zoster Ophthalmicus)

လူနာသည် ရေယုန်အရည်ကြည်ဖုများကို နဖူး၊ မျက်လုံးတစ်ဝိုက်၊ မျက်ခွံ သို့မဟုတ် နှာခေါင်းထိပ်ဖျားနေရာများတွင် (Hutchinson’s sign) စတင်တွေ့ရှိရပြီး အမြင်အာရုံဝေဝါးခြင်း၊ မျက်စိနီခြင်း သို့မဟုတ် မျက်လုံးတွင်း နာတာရှည်နာကျင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာပါက ၎င်းသည် မျက်စိအထူးကုဆိုင်ရာ အရေးပေါ်အခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးက မျက်စိအာရုံကြောမကြီး (Trigeminal nerve) ၏ V1 အကိုင်းအခက်ကို ဖျက်ဆီးနေပြီဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြနေပြီး မျက်ကြည်လွှာပြင်းထန်စွာရောင်ရမ်းခြင်း၊ မျက်ကြည်လွှာပေါက်ပြဲခြင်း၊ ရုတ်တရက် ရေတိမ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် အမြင်အာရုံ အပြီးတိုင်ဆုံးရှုံးကာ မျက်စိလုံးဝကွယ်သွားသည်အထိ ဖြစ်စေနိုင်သည်။ လူနာသည် မျက်လုံးကို ကာကွယ်ရန် မျက်စဉ်းဆေးများနှင့် ဗိုင်းရပ်စ်သတ်ဆေးများ ချက်ချင်းရယူနိုင်ရန် မျက်စိအထူးကုဆရာဝန်နှင့် အမြန်ဆုံး တွေ့ဆုံရမည်ဖြစ်သည်။

ခေတ်မီရေယုန်ကာကွယ်ဆေးများဖြင့် ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်းဆိုင်ရာ အမြင်များ

လက်ရှိတွင် ကာကွယ်ရေးဆေးပညာအရ ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံခြင်းသည် ရေယုန်ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို တားဆီးရန်နှင့် နာတာရှည် PHN နာကျင်မှုဝေဒနာကို ကာကွယ်ရန် အထိရောက်ဆုံးသော အကာအကွယ်တံတိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည် –

ခေတ်မီ Shingrix® ကာကွယ်ဆေး၏ ဆန်းသစ်မှုများကို အသေးစိတ်လေ့လာခြင်း

အဓိကစံသတ်မှတ်ချက်အဖြစ် အကြံပြုထားသော ခေတ်မီကာကွယ်ဆေးမှာ Shingrix® ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် Recombinant Zoster Vaccine (RZV) အမျိုးအစား ကာကွယ်ဆေးဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် ယခင်မျိုးဆက်ဟောင်း ကာကွယ်ဆေးများထက် သာလွန်ကောင်းမွန်သော အဓိကဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ ထူးခြားချက်များ ရှိသည် –

• အသက်ရှိပိုးကို အသုံးမပြုထားခြင်း (Non-live vaccine) – ဗိုင်းရပ်စ်၏ ပရိုတင်းအစိတ်အပိုင်းခွဲများနှင့် ကိုယ်ခံအားလှုံ့ဆော်ပစ္စည်းများကို ပေါင်းစပ်ထုတ်လုပ်ထားသဖြင့် အလွန်ဘေးကင်းမှုမြင့်မားပြီး အသက်ရှိပိုးပါဝင်သော ကာကွယ်ဆေးများ ထိုးရန်တားမြစ်ထားသည့် သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် ကိုယ်ခံအားကျဆင်းနေသောလူနာများ/ကင်ဆာလူနာများတွင်ပါ ဘေးကင်းစွာ ထိုးနှံနိုင်သည်။
• အလွန်မြင့်မားသော ထိရောက်မှုစွမ်းရည် – ရေယုန်ရောဂါဖြစ်ပွားနိုင်ခြေကို လျှော့ချပေးနိုင်ပြီး အာရုံကြောနာကျင်မှု PHN ဖြစ်ပွားမှုကို ၉၀% ကျော်အထိ တားဆီးပေးနိုင်ကာ ရေရှည်အာနိသင်တည်တံ့ကြောင်း ခိုင်မာသော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ သုတေသနအထောက်အထားများ ရှိသည်။
• ထိုးနှံမှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများ – ကြွက်သားအတွင်းသို့ စုစုပေါင်း ၂ ကြိမ် ထိုးနှံရမည်ဖြစ်ပြီး ဒုတိယအကြိမ်ဆေးကို ပထမအကြိမ်ထိုးပြီးနောက် ၂ လ မှ ၆ လအတွင်း ရက်ချိန်းယူ၍ ထိုးနှံရမည်ဖြစ်သည်။
  

မေး-ဖြေ – ကာကွယ်ဆေးနှင့်ပတ်သက်၍ အမေးများသော မေးခွန်းများ

• ရေယုန်ရောဂါမှ ပြန်လည်သက်သာလာပြီးသည်နှင့် Shingrix® ကာကွယ်ဆေးကို ချက်ချင်းထိုးနှံနိုင်ပါသလား။ နိုင်ငံတကာလမ်းညွှန်ချက် အများစုအရ သာမန်ကိုယ်ခံအားရှိသူများအနေဖြင့် ရေယုန်အနာဖေးများ လုံးဝပျောက်ကင်းသွားပြီးနောက် ၆ လ မှ ၁၂ လခန့် စောင့်ဆိုင်းပြီးမှသာ ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံရန် အကြံပြုထားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဘာဝအတိုင်း ရောဂါပိုးဝင်ရောက်ပြီးနောက် ခန္ဓာကိုယ်သည် ဗိုင်းရပ်စ်ကို ယာယီတားဆီးနိုင်သည့် ကိုယ်ခံအားအဆင့်တစ်ခုကို ရရှိထားပြီးဖြစ်သဖြင့် ပထမတစ်နှစ်အတွင်း ပြန်လည်ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေ နည်းပါးသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သို့သော် အလွန်အသက်ကြီးသူများ၊ ကင်ဆာလူနာများ သို့မဟုတ် ဆေးယဉ်ပါးကိုယ်ခံအားကျဆင်းနေသူများကဲ့သို့သော အထူးကိစ္စရပ်များတွင် အဆိုပါလူနာများသည် ဗိုင်းရပ်စ်ပြန်လည်နိုးထနိုင်ခြေ အလွန်မြင့်မားသောကြောင့် အနာခြောက်သွေ့သွားသည်နှင့် ချက်ချင်းကာကွယ်ဆေးထိုးနှံရန် ဆရာဝန်က စဉ်းစားဆုံးဖြတ်နိုင်သည်။
• ကလေးဘဝတုန်းက ရေကျောက်ကာကွယ်ဆေး ထိုးဖူးခဲ့လျှင် ကြီးပြင်းလာသောအခါ ရေယုန်ကာကွယ်ဆေး ထပ်မံထိုးရန် လိုအပ်ပါသေးသလား။ အလွန်ပင် လိုအပ်ပါသေးသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကလေးဘဝတွင်ထိုးသော ရေကျောက်ကာကွယ်ဆေးသည် အားပျော့သောအသက်ရှိပိုး (Live-attenuated) အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး ရေကျောက်ရောဂါကို ကောင်းစွာထိန်းချုပ်နိုင်သော်လည်း ယင်းအားပျော့သောဗိုင်းရပ်စ်သည် ကလေး၏ DRG အာရုံကြောဆုံဆစ်အတွင်း ငြိမ်သက်စွာ ခိုအောင်းကျန်ရစ်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် နောင်တစ်ချိန် ခန္ဓာကိုယ်အားနည်းချိန်တွင် ရေယုန်ရောဂါ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေရှိနေဆဲဖြစ်သည် (သဘာဝအတိုင်း ရေကျောက်ဖြစ်ခဲ့သူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက PHN ဖြစ်ပွားမှုနှုန်းနှင့် ပြင်းထန်မှု ပိုမိုနည်းပါးနိုင်သော်လည်း)။ ထို့ကြောင့် အရွယ်ရောက်ပြီးသူများ (အသက် ၅၀ နှစ်အထက်) သို့မဟုတ် ရောဂါဖြစ်နိုင်ခြေမြင့်မားသောအုပ်စုများတွင် Shingrix ရေယုန်ကာကွယ်ဆေး ထိုးနှံခြင်းသည် အပြည့်စုံဆုံးသော အကာအကွယ်တံတိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။
• ဆေးထိုးပြီးနောက် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ မကြာခဏတွေ့ရတတ်ပါသလား။ Shingrix® တွင် ကိုယ်ခံအားစနစ်ကို အလွန်ပြင်းထန်စွာ နှိုးဆွပေးသည့် Adjuvant ဓာတ်ပစ္စည်း ပါဝင်သောကြောင့် ဆေးထိုးပြီးနောက် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ မကြာခဏ တွေ့ရတတ်သော်လည်း အန္တရာယ်မရှိဘဲ ၂ ရက်မှ ၃ ရက်အတွင်း သူ့အလိုလို သက်သာပျောက်ကင်းသွားလေ့ရှိသည်။ သတိပြုရမည့် လက္ခဏာများမှာ – ဆေးထိုးထားသော လက်မောင်းနေရာတွင် နာကျင်ခြင်း၊ ရောင်ရမ်းခြင်း၊ နီရဲပြီး တင်းပူနေခြင်း၊ ကြွက်သားများ ကိုက်ခဲခြင်း၊ အဖျားငွေ့ငွေ့တက်သကဲ့သို့ မအီမသာဖြစ်ပြီး မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း၊ ချမ်းတုန်ခြင်း သို့မဟုတ် ခေါင်းကိုက်ခြင်း တို့ဖြစ်ပြီး ပါရာစီတမောဆေး သောက်သုံးခြင်းဖြင့် သက်သာစေနိုင်သည်။

ကိုးကားစာရင်းများ (References)

1. Liu Q, Han J, Zhang X. Peripheral and central pathogenesis of postherpetic neuralgia. Skin Research and Technology. 2024;30(8).
2. Ding S, Wen S, Kang H, et al. Association of the incidence of postherpetic neuralgia with early treatment intervention of herpes zoster and patient baseline characteristics: A systematic review and meta-analysis of cohort studies.
3. Aggarwal A, Suresh V, Gupta B, Sonthalia S. Post-herpetic Neuralgia: A Systematic Review of Current Interventional Pain Management Strategies.
4. Singh S, Gupta R, Kaur S. Post-herpetic neuralgia: A review of current management strategies. Indian Journal of Pain. 2013;27(1):12.
5. Sun CL, Li XL, Li CW, et al. High-voltage, Long-duration Pulsed Radiofrequency to the Dorsal Root Ganglion Provides Improved Pain Relief for Herpes Zoster Neuralgia in the Subacute Stage. Pain Physician. 2023.
6. Australian Immunisation Handbook. Zoster (herpes zoster).
7. Medscape Neurology. Postherpetic Neuralgia. Updated 2025.
8. Herpes Zoster and Post-Herpetic Neuralgia- Diagnosis, Treatment, and Vaccination Strategies. 2024.
9. CDC Shingles Vaccination Guidelines. Recombinant Zoster Vaccine (Shingrix).