Cervicogenic Headache: Structural and Neurological Correlates
နာတာရှည် ခေါင်းကိုက်ဝေဒနာ ခံစားနေရသူ အများအပြားသည် ခေါင်းကိုက်ရသည့် အဓိကဇစ်မြစ်မှာ ဦးနှောက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိုက်ဂရင်း (Migraine) သို့မဟုတ် စိတ်ဖိစီးမှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆလေ့ရှိကြသည်။ သို့သော် လက်တွေ့တွင် လူနာအများအပြား၌ ခေါင်းကိုက်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ လည်ပင်းဆစ်ရိုးများ (Cervical facet joints)၊ ကျောရိုးဆစ်ကြားချပ်ပြား (Intervertebral disc)၊ အရွတ်များ၊ ကြွက်သားများ သို့မဟုတ် လည်ပင်းတစ်ဝိုက်ရှိ အာရုံကြောများဆိုင်ရာ ပုံမှန်မဟုတ်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပွားခြင်းဖြစ်သည်[cite: 1]။
ဤအခြေအနေကို Cervicogenic Headache သို့မဟုတ် လည်ပင်းပိုင်းဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းမှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခေါင်းကိုက်ရောဂါ ဟုခေါ်သည်။ အဓိကဇစ်မြစ်မှာ လည်ပင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံတွင် ရှိသော်လည်း ဗဟိုအာရုံကြောစနစ် (Central Nervous System) သည် လည်ပင်းနှင့် ဦးခေါင်းပိုင်းဆိုင်ရာ အာရုံကြောများ၏ အချက်ပြစနစ်များ အနက်ရှိုင်းဆုံးအဆင့်တွင် အချင်းချင်း ချိတ်ဆက်နေမှုကြောင့် နားထင်ကိုက်ခြင်း၊ မျက်လုံးတစ်ဝိုက်ကိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် မျက်နှာပိုင်း နာကျင်ကိုက်ခဲခြင်းများအဖြစ် ပြောင်းလဲခံစားသိရှိစေနိုင်ပါသည်[cite: 1]။
Q&A: ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းများနှင့် ရောဂါဖြစ်စဉ် ယန္တရားများ
အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းမှာ အဘယ်နည်း။
လက်ရှိ ဆေးပညာဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ လည်ပင်းဆစ်ရိုးငယ်အဆစ်များ (Cervical Facet Joint) အထူးသဖြင့် C2-C3 အဆင့် သည် ဤရောဂါ၏ အဓိက နာကျင်မှုဇစ်မြစ် (Pain generator) ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်[cite: 1]။ ထို့ပြင် အောက်ပါ အခြားသောအချက်များနှင့်လည်း တွဲဖက်ဖြစ်ပွားနိုင်သည်[cite: 1]-
- မော်တော်ယာဉ် မတော်တဆမှုများကြောင့် လည်ပင်းရိုးနှင့် ကြွက်သားများ ဒဏ်ရာရခြင်း (Whiplash Injury)[cite: 1]
- နာတာရှည် ကြွက်သားနှင့် အလွှာပါးနာကျင်မှု ရောဂါစု (Myofascial Pain Syndrome)[cite: 1]
- ဦးခေါင်းနောက်စေ့အာရုံကြော ရောင်ရမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ထိခိုက်ယားယံခြင်း (Occipital Nerve)[cite: 1]
- လည်ပင်းဆစ်ရိုးကြားချပ်ပြား ကျိုးယိုယွင်းခြင်း သို့မဟုတ် လည်ပင်းကျောရိုးဆစ်ကြားချပ်ပြား ကျွံထွက်၍ အာရုံကြောဖိမိခြင်း[cite: 1]
- အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှုကြောင့် လည်ပင်းရိုးများ သဘာဝအလျောက် ယိုယွင်းပျက်စီးခြင်း[cite: 1]
လက်တွေ့ကုသမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများနှင့် ထပ်တူကျလက္ခဏာစုများ
Cervicogenic Headache ၏ ရောဂါလက္ခဏာများသည် ထူးခြားမှုရှိပြီး ခန္ဓာကိုယ်စနစ်များစွာတွင် ဆက်စပ်ဖော်ပြတတ်ပါသည်[cite: 1]-
- နာကျင်မှုပုံစံ- မကြာခဏဆိုသလို လည်ပင်းအောက်ခြေ သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းနောက်စေ့မှ စတင်နာကျင်ပြီး နားထင်၊ နားနောက်ဘက်၊ မျက်လုံးတစ်ဝိုက် သို့မဟုတ် ခေါင်းတစ်ခြမ်းခြမ်းသို့ တဖြည်းဖြည်း ပျံ့နှံ့ထိုးကိုက်လေ့ရှိသည်[cite: 1]။
- ရောဂါလက္ခဏာကို နှိုးဆွသောအခြေအနေများ- လည်ပင်းလှုပ်ရှားမှုနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်မှုရှိပြီး လည်ပင်းကို လှည့်ခြင်း၊ လည်ပင်းမော့ခြင်း၊ ရုံးလုပ်ငန်းခွင်၌ ကာလကြာရှည် ထိုင်အလုပ်လုပ်ခြင်း၊ ကားအချိန်ကြာမြင့်စွာ မောင်းနှင်ခြင်း သို့မဟုတ် စမတ်ဖုန်းကို ကာလကြာရှည် ငုံ့ကြည့်ခြင်းတို့ကြောင့် ပိုမိုဆိုးရွားလာတတ်သည်[cite: 1]။
- မူးဝေခြင်းလက္ခဏာစု တွဲဖက်ဖြစ်ပွားခြင်း (Cervicogenic Dizziness)- အချို့သော လူနာများတွင် မူးဝေခြင်း၊ မငြိမ်မသက်ဖြစ်ခြင်း၊ လမ်းလျှောက်ရာတွင် ဟန်ချက်မထိန်းနိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် ကားမူးလှေမူးသကဲ့သို့ ခံစားရခြင်းများ အမြဲတစေ ဖြစ်ပေါ်နေနိုင်သည်[cite: 1]။
- အခြားတွဲဖက်လက္ခဏာများ- နားအောင့်ခြင်း၊ နားလေထွက်ခြင်း၊ နားအူခြင်း (Tinnitus)၊ မေးရိုးနာခြင်း၊ မျက်နှာနာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် လည်ပင်းနှင့် နောက်စေ့နာကျင်မှုကြောင့် ညဘက် ကောင်းစွာအိပ်မပျော်ဘဲ လန့်နိုးခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်[cite: 1]။
အဆိုပါလက္ခဏာများသည် အခြားသောရောဂါများနှင့် များစွာ ထပ်တူကျလေ့ရှိသဖြင့် အတွင်းနားရောဂါ၊ မေးရိုးအဆစ်ရောင်ရောဂါ (TMJ disorder) သို့မဟုတ် မိုက်ဂရင်းခေါင်းကိုက်ရောဂါအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ မှားယွင်းသတ်မှတ်ခံရလေ့ရှိသည်[cite: 1]။
)
Q&A: မိုက်ဂရင်း (Migraine) နှင့် ကွဲပြားမှုများနှင့် ရောဂါရှာဖွေခြင်း
မိုက်ဂရင်းနှင့် မည်သို့ ကွာခြားပါသနည်း။
ရောဂါနှစ်မျိုးလုံးသည် ခေါင်းတစ်ခြမ်းကိုက်ခြင်း၊ ပျို့အန်ခြင်း သို့မဟုတ် အလင်းနှင့် အသံတို့ကို မခံနိုင်ခြင်း စသည့် ဆင်တူယိုးမှား လက္ခဏာများရှိသော်လည်း အဓိကကွဲပြားချက်မှာ Cervicogenic Headache သည် လည်ပင်း သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းနောက်စေ့မှ စတင်ကိုက်ခဲလေ့ရှိပြီး လည်ပင်း၏ ကိုယ်နေဟန်ထား သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားမှုများနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်၍ လှုံ့ဆော်ခံရခြင်းဖြစ်သည်[cite: 1]။ သို့ရာတွင် လက်တွေ့တွင် အချို့သော လူနာများ၌ မိုက်ဂရင်းနှင့် Cervicogenic Headache ရောဂါနှစ်မျိုးလုံး တွဲဖက်ဖြစ်ပွားနေတတ်သဖြင့် ရောဂါခွဲခြားရှာဖွေရာတွင် ပိုမိုရှုပ်ထွေးစေပါသည်[cite: 1]။
ရောဂါရှာဖွေခြင်းနှင့် MRI ပုံရိပ်ဖော်စစ်ဆေးမှု၏ ကန့်သတ်ချက်များ
ရောဂါရှာဖွေရာတွင် အဓိကအားဖြင့် လူနာ၏ ရောဂါရာဇဝင်ကို အသေးစိတ် မေးမြန်းခြင်းနှင့် လည်ပင်းလှုပ်ရှားနိုင်မှု အတိုင်းအတာ (Range of motion)၊ ဖိလျှင်နာကျင်သည့် နေရာများကို စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်းတို့ဖြင့် ဆောင်ရွက်သည်[cite: 1]။
MRI နှင့်ပတ်သက်၍ သတိပြုရန်အချက်- လည်ပင်းရိုး MRI ပုံရိပ်တွင် ပုံမှန်ဟု ထွက်ပေါ်နေခြင်းသည် Cervicogenic Headache မဟုတ်ဟု မဆိုလိုပါ[cite: 1]။ အကြောင်းမှာ လူနာအများအပြားတွင် ဓာတ်မှန် သို့မဟုတ် ပုံရိပ်ဖော်စက်များတွင် ရှင်းလင်းစွာ မမြင်တွေ့နိုင်သော သေးငယ်သည့် အာရုံကြောများ၊ လည်ပင်းအဆစ်ငယ်များ သို့မဟုတ် အတွင်းပိုင်းကြွက်သားများတွင် ချို့ယွင်းမှုများ ရှိနေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်[cite: 1]။ ထို့ကြောင့် သံသယရှိသော လူနာများတွင် အထူးကုဆရာဝန်များသည် နာကျင်မှုဇစ်မြစ်ကို အတိအကျ သက်သေပြသတ်မှတ်နိုင်ရန် ရောဂါရှာဖွေရေး ထုံဆေးထိုးစစ်ဆေးခြင်း (Diagnostic Block) ကို အသုံးပြုကြပါသည်[cite: 1]။
အဆင့်အလိုက် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကုသမှုလမ်းညွှန် (Step-by-Step Management)
၁။ ကနဦးကုသမှုနှင့် နေထိုင်မှုအပြုအမူ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း
- ကိုယ်နေဟန်ထား ပြုပြင်ထိန်းညှိခြင်း (Posture correction)- စမတ်ဖုန်းကို ကာလကြာရှည် ငုံ့ကြည့်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရုံးထိုင်ခုံ ထိုင်ပုံထိုင်နည်း အနေအထားကို ပြုပြင်ခြင်း[cite: 1]။
- ပြန်လည်သန်စွမ်းရေး ကာယကုထုံး (Physiotherapy Rehabilitation)- လည်ပင်းနှင့် ကျောဘက် ပခုံးရိုးကြွက်သားများကို သန်မာစေရန်နှင့် လည်ပင်းအဆစ်များ လှုပ်ရှားနိုင်မှုထောင့်ကို တိုးမြှင့်ပေးရန် အဓိက ကုသမှုနည်းလမ်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်[cite: 1]။
၂။ ရောဂါလက္ခဏာ ထိန်းချုပ်ရန် ဆေးဝါးကုသမှု (Pharmacotherapy)
- ပြင်းထန်ဆတ်တောက်/ရုတ်တရက် လက္ခဏာပြင်းထန်လာချိန်- စတီးရွိုက်မဟုတ်သော အရောင်ကျဆေးများ (NSAIDs) ဖြစ်သည့် Ibuprofen, Diclofenac, Naproxen, Celecoxib သို့မဟုတ် Etoricoxib တို့ကို ကြွက်သားပြေလျော့ဆေးဖြစ်သည့် Orphenadrine တို့နှင့် တွဲဖက်အသုံးပြုသည်[cite: 1]။
- နာတာရှည် နာကျင်မှုအဆင့်- အရောင်ကျဆေးများနှင့် ကြွက်သားပြေလျော့ဆေးများ ကာလကြာရှည် သုံးစွဲခြင်းကြောင့် အစာအိမ်နှင့် အူလမ်းကြောင်း၊ အသည်း၊ ကျောက်ကပ်နှင့် နှလုံးသွေးကြောစနစ်တို့အပေါ် ရေရှည်ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ မဖြစ်စေရန် ဆရာဝန်များသည် အာရုံကြောနာကျင်မှု သက်သာစေသော ဆေးအုပ်စုများဖြစ်သည့် Gabapentin, Pregabalin သို့မဟုတ် Mirogabalin တို့ကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုရန် စဉ်းစားလေ့ရှိသည်[cite: 1]။
၃။ နာကျင်မှု သီးသန့်ကုထုံးဆိုင်ရာ ကြားဝင်ကုသမှုများ (Pain Intervention)
ရောဂါလက္ခဏာသည် နာတာရှည်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်း၊ ဆေးဝါးများဖြင့် မသက်သာတော့ခြင်း သို့မဟုတ် နေ့စဉ်ဘဝအရည်အသွေးကို ဆိုးရွားစွာ ထိခိုက်လာပါက အထူးပြု နာကျင်မှုကုသမှုဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို စဉ်းစားသင့်ပါသည်[cite: 1]-
- Diagnostic Medial Branch Block- ပြဿနာရှိသော နေရာကို တိကျစွာဖော်ထုတ်နိုင်ရန် လည်ပင်းဆစ်ရိုးငယ်အဆစ်များ၏ ခံစားမှုအာရုံကြောများကို ထုံဆေးထိုး၍ ပိတ်ဆို့စစ်ဆေးခြင်း[cite: 1]။
- Radiofrequency Ablation (RFA)- လူနာသည် အထက်ပါ ထုံဆေးထိုးစစ်ဆေးမှုကို ကောင်းမွန်စွာ တုံ့ပြန်မှုရှိပါက ဆရာဝန်သည် လှိုင်းနှုန်းမြင့် ရေဒီယိုကြိမ်နှုန်းဖြင့် အပူပေးကာ ထိခိုက်နေသော လည်ပင်းဆစ်ရိုး၏ ခံစားမှုအာရုံကြောများကို ယာယီဖျက်ဆီးပေးမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လပေါင်းများစွာမှ ၁ နှစ်ကျော်အထိ နာကျင်မှုကို သက်သာစေနိုင်ပါသည်[cite: 1]။
- Greater Occipital Nerve Block (GON Block)- ဦးခေါင်းနောက်စေ့မှစ၍ ဦးခေါင်းအထက်ပိုင်းသို့ သိသာစွာ ပျံ့နှံ့ထိုးကိုက်သော ဝေဒနာရှင်များတွင် ဦးခေါင်းနောက်စေ့ အာရုံကြောမကြီးတစ်ဝိုက် ဆေးထိုးပေးခြင်းဖြင့် ရောင်ရမ်းမှုကို လျော့ကျစေပြီး နာကျင်မှု အချက်ပြစနစ်ကို ယာယီအားဖြင့် ကောင်းစွာ ရပ်တန့်ပေးနိုင်သည်။ ဤကုသမှုသည် Cervicogenic Headache၊ Occipital Neuralgia နှင့် အချို့သော မိုက်ဂရင်းလူနာများတွင် ရောဂါဝေဒနာ သက်သာစေရန် အထောက်အကူပြုပါသည်[cite: 1]။
ကိုးကားချက်များ (References)
- Bogduk N. Cervicogenic Headache: Anatomic Basis and Pathophysiologic Mechanisms. Curr Pain Headache Rep. 2001;5(4):382-386.[cite: 1]
- Bogduk N. On Cervicogenic Headache and Cervical Facet Joint Pain. Curr Pain Headache Rep. 2014;18:411.[cite: 1]
- International Headache Society. The International Classification of Headache Disorders, 3rd Edition (ICHD-3). Cephalalgia. 2018;38(1):1-211.[cite: 1]
- Lord SM, Barnsley L, Wallis BJ, Bogduk N. Chronic Cervical Zygapophysial Joint Pain After Whiplash. Spine. 1996;21(15):1737-1745.[cite: 1]
- Cohen SP, Doshi TL, Constantinescu OC, et al. Effectiveness of Cervical Facet Joint Blocks and Radiofrequency Neurotomy. Reg Anesth Pain Med. 2022;47(1):3-59.[cite: 1]
- Vincent MB. Cervicogenic Headache: Clinical Evaluation, Diagnostic and Therapeutic Aspects. Curr Pain Headache Rep. 2010;14(6):447-450.[cite: 1]
- Reid SA, Rivett DA. Manual Therapy Treatment of Cervicogenic Dizziness: A Systematic Review. Man Ther. 2005;10(1):4-13.[cite: 1]
- Inam AMH, Khan AR, Khan A, Iqbal MJ. Neck Pain Management: Current Trends, Future Directions, and Research Priorities. Cuest Fisioter. 2024;53(3):1787-1804.[cite: 1]
